Wetsvoorstel Oneerlijke Handelspraktijken: ´dode mus´ of bruikbaar instrument?

(5 december 2020 – update 210217) Minister Schouten stuurde op 19 november haar wetsvoorstel ´Oneerlijke Handelspraktijken in de landbouw- en voedselvoorzieningsketen´ ter goedkeuring naar de Tweede Kamer. De parlementsleden kunnen op 17 december reageren en uiterlijk 1 mei 2021 moet de wet in werking treden. Oud LNV-beleidsambtenaar De Jong kraakt het wetsvoorstel af en typeert het als een ´dode mus´. De Nederlandse Akkerbouw Vakbond die – samen met andere organisaties – jarenlang lobbyde tegen oneerlijke handelspraktijken, is tevreden met de wet.
Update: op 11 februari 2021 nam de Tweede Kamer het wetsvoorstel ongewijzigd aan.


(door Rob Bleijerveld)

In een uitgebreid artikel op webmagazine Foodlog gaat Joost de Jong, oud beleidsambtenaar van LNV, in op het wetsvoorstel ´Oneerlijke handelspraktijken landbouw- en voedselvoorzieningsketen´ van minister Schouten. Hij beschouwt daarin de voorgeschiedenis van het wetsvoorstel (EU, politiek en lobby), de essentie (verhouding leverancier-afnemer, geschillenbeslechting, internationale context) en de reacties vanuit de sector (LTO, CBL, FNLI, NGO´s).

Conclusies van Joost de Jong:

Er is sprake van een toenemende polarisatie in het voedsellandschap. Boerenorganisaties als FDF en ZLTO eisen een hogere inkoopprijs van de supermarkten (en andere afnemers) maar de supermarkten ¨opereren in een sterk concurrerende markt met hijgende aandeelhouders in hun nek en veel gemakzuchtige consumenten die vooral gefocust zijn op koopjes¨. En uit onderzoeken naar de verdeling van winstmarges in de voedselketen (LEI-WUR voor de ACM) zou niet blijken dat ergens in de keten onevenredig veel winst wordt gemaakt…

Het wetsvoorstel van minister Schouten zal volgens hem niet leiden tot een duidelijk betere prijs voor boeren. De Nederlandse landbouw is namelijk sterk op export gericht en daarom zijn de Nederlandse boeren slechts in beperkte mate afhankelijk van het inkoopbeleid van Nederlandse supermarkten. Het aanbod op de internationale markten bepaalt de prijzen en die zijn veelal laag omdat er meestal sprake is van overschotten (verzadiging aanbod). Hij herinnert aan de afschaffing van melkquota en de superheffing in 2015, waarna de melkprijzen kelderden terwijl de zuivelsector volgens hem goed georganiseerd was via grote speler Friesland Campina.

De Jong merkt op dat de regering en de politiek het wetsvoorstel presenteren als een goede bescherming van de boer tegen te lage prijzen, maar dat de werkelijkheid weerbarstig is. De klachtenprocedures van dit wetsvoorstel zullen volgens hem niet veel bijdragen aan het versterken van de positie van boeren en tuinders. En internationaal opererende grote bedrijven behouden hun dominante posities ten opzichte van hun leveranciers door gebruik te maken van de ontsnappingsclausule die bepaalt dat een verbod op oneerlijke prijzen niet geldt als dat zo in een schriftelijk contract is overeengekomen.

Hoe moet het dan wel volgens De Jong? Boeren kunnen alleen een beter inkomen verkrijgen indien de keten beter wordt georganiseerd. Ze moeten stoppen met het leveren van onverwerkte grondstoffen (bulk) aan de levensmiddelenindustrie; ze moeten de verwerking en de branding in eigen hand nemen. Ook moet de Europese Commissie met haar handelsbeleid voorkomen dat goedkope landbouwproducten (zoals rundvlees uit de Mercosur-landen) de Europese markten overspoelen. ¨Verdere liberalisering van de internationale markten zal de prijzen immers verder onder druk zetten,¨ aldus De Jong.

Reactie van Nederlandse Akkerbouw Vakbond (NAV)

Op haar website geeft de NAV aan blij te zijn dat deze wet nu binnenkort in zal gaan. De vakbond heeft er samen met andere organisaties lang voor gelobbyd.

In 2014 deed het ministerie van EZ een proef met een meldpunt voor klachten over oneerlijke handelspraktijken, met in de stuurgroep vertegenwoordigers van LTO (Land- en Tuinbouworganisatie), FNLI (Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie) en CBL (Centraal Bureau Levensmiddelenhandel). Toen er geen klachtmeldingen binnenkwamen, concludeerde EZ-minister Kamp dat er niets aan de hand was. Maar uit een ledenpeiling van de NAV in datzelfde jaar bleek het tegendeel: 72% van de akkerbouwers klaagden over oneerlijke handelspraktijken waar ze in de jaren daarvoor mee te maken kregen. De akkerbouwvakbond startte toen een stevige lobby richting de politiek.

Hun samenwerking met andere organisaties op Europees niveau leidde eind 2018 tot het aannemen van de Richtlijn Oneerlijke Handelspraktijken door het Europees Parlement. Die Richtlijn noemt 16 handelspraktijken [1] die nu verboden worden en alle lidstaten moeten de daarin opgenomen maatregelen binnen twee jaar wettelijk vastleggen. De wet van minister Schouten is een direct gevolg van deze lobby. Officiële klachten kunnen nu worden gedaan bij de ACM of aan een rechter worden voorgelegd.

Reactie van NAV-bestuurslid Keimpe van der Heide

In een directe reactie op het Foodlog-artikel reageert Keimpe van der Heide, bestuurslid van de NAV, op de stellingname van De Jong.

De NAV gaat er net als De Jong van uit dat de grondoorzaak van de lage beprijzing in het overaanbod ligt. Dat staat ook te lezen in het NAV-beginselprogramma ´Genoeg is beter´ [2]. De vraag is echter: hoe los je het probleem van het overaanbod op? Hij is het niet met De Jong eens dat het wetsvoorstel van Schouten een mislukt instrument zou zijn om invloed op prijsvorming in de markt te verkrijgen. Wat deze nieuwe wetgeving wel kan doen, is voorkomen dat boeren en telers in een situatie met te lage marktprijzen óók nog eens worden geconfronteerd met bepaalde ongeoorloofde praktijken die extra druk op de prijzen uit kunnen oefenen.

Wat producenten kan helpen om echte invloed op de markt uit te oefenen, zijn volgens Van der Heide Producenten Organisaties (PO´s) die voldoende ruimte krijgen binnen de mededingingswetgeving. Maar jaren geleden toen die discussie speelde, wilde de Nederlandse politiek dat niet toestaan.

In die tijd begon de NAV daarom een lobby tegen oneerlijke handelspraktijken die was gebaseerd op positieve ervaringen in het Verenigd Koninkrijk met een aparte en onafhankelijke marktautoriteit [3]. Deze Groceries Code Adjudicator onderzoekt [vanaf 2010, red. Supermacht] klachten over misstanden (met gegarandeerde anonimiteit van de klager) en kan waar nodig serieuze sancties opleggen. Dat heeft de kwetsbare positie van boeren en telers in het VK enigszins verbeterd.

Desondanks wilden de Nederlandse politici het model uit het VK niet overnemen. Men koos voor een aparte afdeling binnen de ACM die weliswaar onderzoeken kan doen en sankties kan opleggen maar waarbij individuele klagers niet anoniem blijven.

Het nieuwe wetsvoorstel, dat uitgaat van een Europese Richtlijn, is een instrument voor boeren en telers die in een situatie met te lage marktprijzen ook worden geconfronteerd met bepaalde ongeoorloofde praktijken die extra prijsdruk op kunnen leveren. Van der Heide: ¨Meer dan dat is het niet, maar ook niet minder. De ervaring in Engeland is dat er ook al een preventieve werking vanuit gaat¨.

Producenten Organisatie Consumptieaardappelen

Ondertussen heeft de EU via het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid de mogelijkheden heeft uitgebreid voor Producenten Organisaties om daadwerkelijk het aanbod te kunnen beheersen. In Nederland is een Producenten Organisatie Consumptieaardappelen (POC) [4] opgericht die in november is erkend door de Nederlandse overheid.

Update 17 februari 2021

Op 11 februari 2021 nam de Tweede Kamer het wetsvoorstel ongewijzigd aan. Uiterlijk 1 mei 2021 moet de richtlijn in de Nederlandse wetgeving zijn geïmplementeerd.
(bron: ¨Wet tegen oneerlijke handelspraktijken aangenomen,¨ LTO, 11 februari 2021)


Meer lezen:

Supermacht-artikelen over ´oneerlijke handelspraktijken´.
– ¨Commission adopts a communication on a better functioning food supply chain in Europe. Concrete actions to improve relationships between actors of the food supply chain,¨ Europese Commissie, 28 oktober 2009.
– ¨NMa laat (kleine) producenten in de kou staan bij onderzoek naar funktioneren van voedselsector,¨ Supermacht, 12 december 2009.
– ¨SOMO: Inkoopmacht supermarkten bedreiging voor voedselproductie,¨ Supermacht, 15 februari 2013.
– ¨The Directive on Unfair Trading Practices in theagricultural and food supply chain,¨ Brochure van DG Agriculture and Rural Development, maart 2019.
– ¨Unfair trading practices in the food – The EU strengthen farmers’ position in the food supply chain, tackling unfair trading practices,¨ Webpagina Food-Farming-Fisheries van de Europese Commissie, juni 2019.
– ¨Wet oneerlijke handelspraktijken landbouw- en voedselvoorzieningsketen,¨ Tweede Kamer, 19 november 2020.
– ¨Wet Oneerlijke Handelspraktijken in de landbouw- en voedselvoorzieningsketen,¨ Raad van State, 20 november 2020.
– ¨Meer bescherming voor agrarische producenten,¨ LTO, 20 november 2020.
– ¨Minister Schouten voert nieuwe EU-wetgeving in tegen Oneerlijke handelspraktijken, Streng ingrijpen bij leveringsvoorwaarden melkverwerkers noodzakelijk!,¨ Dutch Dairy Board, 25 november 2020.
– ¨Inkoopmacht supermarkten is geschenk en valkuil voor verduurzaming,¨ Gijs Dröge, directeur Stichting Milieukeur, 27 november 2020.
– ¨Noorse mededingingsautoriteit onderzoekt concurrentie groenten- en fruitmarkt,¨ AGF, 4 december 2020.

Noten:
[1] ¨Factsheet Richtlijn inzake eerlijke handelspraktijken in de landbouw- en voedselvoorzieningsketen,¨ Europese Commsissie, 16 april 2019.
[2] ¨Pleidooi voor supermarkt ´waakhond´,¨ NAV, 1 maart 2014.
[3] In 2013 werd in het VK de Groceries Code Adjudicator ingesteld met verplichte gedragscode voor handelsrelaties en de mogelijkheid van sanktionering. Zie: ¨NAV: machtsongelijkheid voedselketen aanpakken door ‘producentenwaakhond’ en telersafspraken,¨ Supermacht, 21 maart 2014. Zie ook: ¨Groceries Code Adjudicator,¨ Government UK. Interessant is ook deze recente positie:  ¨Noorse mededingingsautoriteit onderzoekt concurrentie groenten- en fruitmarkt,¨ AGF, 4 december 2020.
[4] Op de website van de POC staat te lezen: ¨De POC kent een groot aantal instrumenten waardoor het mogelijk is de krachten te bundelen om de keten meer in balans te brengen. Dit resulteert in betere onderhandelingspositie en uiteindelijk een betere prijsvorming met oog op een rendabele teelt waar ruimte is voor verduurzaming en daarmee oog voor de toekomst.¨

Bronnen:
– ¨Wetsvoorstel oneerlijke handelspraktijken, een dode mus,¨ Joost De Jong in Foodlog, 29 november 2020.
– Lezersreactie daarin van Keimpe van der Heide (NAV).
– ¨Wet Oneerlijke Handelspraktijken naar de Kamer,¨ NAV, 4 december 2020.

(Verkorte weblink: https://www.supermacht.nl/?p=10153)

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *