Ghanezen worden niet beter van hun ´eerlijke ananas´, AH wèl

Foto Pixabay (/photos/pineapple-fruit-market-fresh-food-706234/)

Foto Pixabay (https://pixabay.com/photos/pineapple-fruit-market-fresh-food-706234/)

(1 februari 2020) AH promoot ´eerlijke´ ananas uit Ghana als ´dubbel lekker´ want je kunt zo de leefomstandigheden in Ghana helpen verbeteren. Onderzoeksjournalist van Beemen ging naar Ghana en stuitte op een andere realiteit: slechte arbeidsvoorwaarden, sexueel misbruik, ´sociale´ projecten die het gemeenschapsbelang niet echt dienen, en belastingontduiking. Argos (VPRO radio) interviewde hem en andere experts over de AH Foundation, Blue Skies en de uitwerking van het Nederlandse beleid voor ontwikkelingssamenwerking en handel. AH´s ´lekker´ blijkt vooral te gaan over winstmaken…

Door: Matt Hermers

Onderzoeksjournalist Olivier van Beemen zag in Amsterdam een AH billboard met een lachende ananasteler Kwabena uit Ghana en een tekst die bij hem vragen op riep. De Ghanese ananas is niet alleen heel lekker, maar als consument help je ook om de leefomstandigheden in Ghana te verbeteren. Van Beemen ging op eigen houtje naar Ghana [1] om uit te zoeken of dat zo is.

Hij zocht de ananasteler van de foto op, bezocht enkele maatschappelijke projecten waarbij de AH Foundation betrokken is [2][3] en sprak met ex-medewerkers over de arbeidsomstandigheden bij ananasleverancier Blue Skies. Blue Skies is een multinational uit de UK die gevestigd is in een ´belastingvrije´ zone in Ghana [4]. Behalve aan AH levert het bedrijf ook ananassen en ander fruit aan de Britse retailer Waitrose [5].

Argos vroeg hem of het ¨goede gevoel¨ dat de AH-klant moet hebben bij het kopen van een bakje ´eerlijke´ ananas gerechtvaardigd is.

¨De uitgevoerde projecten zijn weinig duurzaam¨

Volgens van Beemen heeft de AH Foundation daadwerkelijk een aantal projecten uitgevoerd, zoals de bouw van een schooltje en de bouw van een watertank ten behoeve van brandbestrijding. Maar dat is blijkbaar gedaan zonder daarbij (voldoende) de lokale overheid en gemeenschap te betrekken. Want twee van de drie schoollokalen worden niet gebruikt, de muurverf bladdert af, er zijn geen schoolborden, het wc-blok is inmiddels vedwenen en het dak van het toiletgebouw is er af gewaaid. De watertank is aanwezig, maar het waterreservoir van de brandweerauto lekt.

Van Beemen: Dit is weinig duurzaam en helpt het stadje niet echt. In kringen van ontwikkelingsexperts is dit soort projecten veelal achterhaald. De afgelopen 50 jaar is het vaak geprobeerd, maar met heel weinig blijvende impact.

Slechte arbeidsomstandigheden bij Blue Skies

Ook fruitleverancier Blue Skies creëert een beeld dat het bedrijf goed is voor hun werknemers. Zo bedragen de lonen twee keer het Ghanese minimumloon en is er bijvorbeeld een internetcafé opgezet.

Olivier van Beemen sprak met 10 oud-werknemers van Blue Skies waarvan het grootste deel daar net weg was. Volgens hen is de sfeer op de werkvloer erg slecht. Er is sprake van intimidatie, voortdurend geschreeuw, je moet lang wachten totdat je (maximaal 2 minuten) naar de wc mag en dat wordt geklokt. Werknemers bij Blue Skies krijgen verder een contract voor maximaal 6 maanden waarna ze 6 maanden wachten totdat ze er weer aan de slag mogen. En vier van zijn bronnen noemden mensen ¨met naam en toenaam¨ die te maken kregen met sexueel misbruik (in ruil voor contractverlenging of promotie).

Ananasteler Kwabena van de billboardfoto

Met hulp van Blue Skies vond van Beemen de man die op de AH-reclame te zien is: ananasteler Kwabena (echte naam: Okwesi Jonhson Kobena). De man is nooit betaald voor zijn portretrecht (in NL en de UK) maar volgens de AH Foundation is hij daarmee tevreden. Waar Johnson niet tevreden mee is, is de geringe afname van zijn ananassen door Blue Skies en de prijs die ervoor wordt betaald.

Het grotere plaatje

Argos vroeg bijzonder hoogleraar ontwikkelingsstudies Paul Hoebink en Oxfam-Novib medewerker Evelien Rooijmans om een breder beeld te schetsen: hoe opereren (Europese) bedrijven in ontwikkelingslanden en hoe worden ze gesteund door het Nederlandse beleid?

Uitbuiting blijkt de standaard praktijk

Volgens Rooijmans zijn er heel veel soortgelijke gevallen bekend van hoe buitenlandse bedrijven opereren in zich ontwikkelende landen. Oxfam Novib komt die onder meer tegen in haar onderzoek naar de toeleveringsketens van de vijf grootste supermarkten in Nederland (AH, Jumbo, Plus, Lidl en Aldi) [6]. Zij hebben samen 77% van de afzetmarkt in handen.

In veel gevallen is er sprake van:
– te weinig loon (geen ´leefbaar loon´ om zichzelf en hun gezin (voldoende) te kunnen voeden, huisvesten, scholen en kleden);
– slechte arbeidscontracten. (na afloop van een tijdelijke werkperiode voor langere tijd verplicht uit dienst zodat er geen stabiel inkomen is en geen zekerheid);
– gebrek aan vrijheid van vereniging (arbeiders krijgen niet altijd de mogelijkheid zich te organiseren in onafhankelijke vakbonden om op te komen voor hun belangen);
– geen bescherming bij inzet van chemicaliën;
– beperkingen op noodzakelijk toiletbezoek.

Ze benadrukt dat het daarbij gaat om lokale bedrijven die leveren aan Nederlandse en Europese multinationals. ¨Het is schokkend dat theepluksters in India [7], druivenplukkers in Zuid-Afrika [8] vele andere landarbeiders met honger naar bed gaan terwijl ze ons voedsel produceren! Daar proberen wij wat aan te doen,¨ aldus Rooijmans.

Projecten zonder afstemming met lokale gemeenschap

Volgens Hoebink is er niet per definitie iets mis met het soort ontwikkelingsprojecten waarover het hier gaat. Mits ze maar goed worden uitgevoerd. En het is niet zo eenvoudig! Als bedrijf moet je altijd de lokale gemeenschap (vooral de vrouwen) en overheid er bij betrekken. En zorgen voor voorlichting over onderhoud en reparatie, ¨want onderhoudsloze waterpompen bestaan echt niet¨.

Hij benadrukte dat miljoenen mensen toegang hebben gekregen tot schoon drinkwater – mede door ontwikkelingshulp. En in veel Afrikaanse landen is er sprake van een gigantische vooruitgang op allerlei vlakken, ook al zien wij dat vaak niet¨.

Gebrek aan belastinginkomsten

Toch komt het voor dat nieuwe schoolgebouwen leeg blijven staan of dat er overvolle klassen zijn met te weinig schoolboeken. Oorzaak kan zijn dat de lokale overheid daar geen onderwijzer heeft benoemd (¨in ontwikkelingslanden is het onderwijzerstekort nog veel groter dan bij ons¨) of omdat de nadruk ligt op onderwijs in de steden in plaats van op het land.

Evelien Rooijmans vult aan dat multinationals zich vaak vestigen in ´belastingvrije´ zones en de lokale overheden daardoor veel belastinginkomsten mislopen nodig voor de bekostiging van openbare diensten.

Van ontwikkelingshulp naar investeringen en handel

Argos laste hier een interview in met Ben Knapen, staatssecretaris europese zaken en ontwikkelingssamenwerking van 2010 tot 2012. Het ging over de beleidsverandering vanaf 2010 waarbij de Nederlandse staat bedrijven ondersteunde (onder meer met subsidies) als zij investeerden in de landen waar ze hun grondstoffen vandaan halen en handel mee drijven. Hulp werd gekoppeld aan handel.

Sophie Blok (Argos): Toen u staatssecretaris was sloeg Nederland een nieuwe weg in met betrekking tot ontwikelingssamenwerking. Hoe kwam dat?

¨Op weg naar voet van gelijkheid¨

Knapen: Het ontwikkelingsmodel was sinds de jaren ´70 van de vorige eeuw gebaseerd op de geldoverdracht van rijke naar arme staten. Nu vormt ontwikkelingshulp nog maar een klein deel van ale geldstromen naar de vroegere arme landen; veel belangrijker zijn de private investeringen door buitenlandse bedrijven.

Knapen: De hulprelatie werd na 2010 omgezet in een relatie die van beide kanten profijtelijk was. Nederland wilde landen helpen zich te ontwikkelen zodat we daar later op voet van gelijkheid zaken mee kunnen doen. Dat is tevens goed voor de legitimatie van hulp in Nederland… De vraag deed zich wel voor: hoe kunnen particuliere bedrijven sociaal verantwoord investeren? Daarvoor werden vervolgens randvoorwaarden geformuleerd.¨

Argos: Kwamen de belangen van de lokale bevolking en omgeving niet in de verdrukking door de nadruk op de belangen van de buitenlandse bedrijven?

Duurzaamheidscriteria en belangen

Knapen: Ja, dat is het risiko dat je loopt. Daarom zijn er goede randvoorwaarden nodig. Bedrijven zullen zich méér betrokken voelen bij de ontwikkeling van landen naarmate de private geldstromen toenemen. Ik hoop dat bedrijven die alleen aan het directe eigen belang denken, daarvoor op de lange duur gestrafd worden.

Bedrijven worden echter ook geconfronteerd met regels die hen helpen danwel dwingen om rekening te houden met het lange termijnbelang. Uiteindelijk is dat een factor die bepaalt wat duurzame productie is. Nederland steunt projecten van bedrijven die zich aan de duurzaamheidscriteria houden. Zo dwing je ze om rekening te houden met de plaatselijk omstandigheden.

¨De consument is medeverantwoordelijk¨

Knapen gaf toe dat dit beleid deels niet is geslaagd: ¨Het blijft een kwestie van vallen en opstaan¨. Met betrekking tot de consumenten in Nederland zei hij te hopen dat die zich bewust worden van hun medeverantwoordelijk voor de kwaliteit van de productie en de omgang met mensen in ontwikkelingslanden.

Staatssubsidie voor bedrijfsprojecten

Argos: De afgelopen 10 jaar kregen bedrijven zijn vrij forse subsidies voor ontwikkelingsprojecten. Zo kreeg Ahold 700 duizend euro van Buitenlandse Zaken om ergens een fabriek op te zetten, Vind u het legitiem dat multinationals subsidies krijgen betaald van ons belastinggeld?

In zijn antwoord deed Knapen die 700.000 euro af als een te verwaarlozen bedrag ¨dat in het niet valt bij de omvang van de omzet van Ahold¨. Hij vond het nuttiger om te kijken naar projecten die door bedrijven en ontwikkelingsNGO´s samen worden opgezet. Zoals in het geval van Congo waar Heineken en twee NGOs een project hadden opgezet om lokale boeren te stimuleren rijst te verbouwen (zodat import en transport vanuit Azië overbodig werden).
[Tot zover het interview met Knapen.]

Desgevraagd reageert Paul Hoebink op het verhaal van Ban Knapen: er zit één grote denkfout in. je kunt niet alle hulp aan alle ontwikkelingslanden op één hoop gooien en dan zeggen dat het om een klein aandeel gaat. Hulp is stabiel en schomelt niet zoals buitenlandse investeringen; veel (Afrikaanse) landen zijn – of ze willen of niet – nog sterk afhankelijk van ontwikkelingshulp.
Daarbij gaan die invsteringen maar naar een ongeveer 12 landen. Het overgrote deel ervan gaat naar China. En slechts 2 à 3 procent gaat naar sub-Sahara Afrika en daarvan wordt het meeste geïnvesteerd in de winning van grondstoffen.

Nederland heeft al anderhalf miljard bezuinigd op dat bedrag en we zijn van grote hulpverlener een kleine geworden.

700 duizend euro subsidie voor een fabriek

Van Beemen: Even iets rechtzetten over die 700 duizend euro Nederlandse subsidie: dat bedrag is niet aan Ahold betaald. Het is betaald aan de Ahold-leverancier Blue Skies voor de bouw van een ijs- en sapfabriek in Ghana. Nederland betaalde zo de helft van de bouwkosten voor een fabriek van een Brits bedrijf dat een product maakt voor de elite van Ghana (ijs en sap zijn voor de meeste Ghanesen veel te duur).

¨Belastingontwijking onderdeel van verantwoord maatschappelijk ondernemen¨

Argos: In jouw verhaal Evelien Rooijmans, gaat het ook om een fabriek en een hoofdkantoor die in een ´belastingvrije´ zone in Ghana staan.

Rooijmans: Ja, en lokale overheden lopen daardoor belastinginkomsten mis die nodig zijn voor gezondheidszorg, onderwijs en zovoorts. Als Nederland niet de voorwaarde stelt dat bedrijven bij staatssteun ter plekke belasting betalen, dan blijf je in zo´n negatieve spiraal zitten.

Er worden weliswaar bewegingen gemaakt in de goede richting maar het is toch nog steeds echt een probleem. Belastingontwijking is een erg belangrijk onderdeel van het verantwoord maatschappelijk ondernemen. Dat zien we nog steeds, bijvoorbeeld in de zeer recente corruptiezaak rond Oord in Angola [9].
Het soort projecten dat de AH Foundation uitvoerde, zijn eigenlijk de verantwoordelijkheid van de overheid. Een bedrijf kan daarbij helpen door gewoon goed belasting te betalen. Daarmee bouwt het mee aan de structurele verbetering van zo´n land.

Blue Skies hoort niet in een belastingvrije zone

Hoebink vult aan: De ´belastingvrije´ zone (´economische vrije zone´) was een heel belangrijk instrument in de industrialisatie van ontwikkkelingslanden vanaf de jaren ´60. Doel is het op poten zetten van eigen industrie die daarna werkgelegenheid verschaft en positief uitwerkt op de rest van de economie. Normaliter komen de grondstoffen voor een bedrijf in zo´n dspeciale zone van buiten en worden alle producten weer geëxporteerd. In het geval Blue Skies worden de ananassen echter lokaal geproduceerd. Dat is eigenlijk het idiote.

Reactie AH [10]

Argos: Albert Heijn wilde hier niet aan tafel zitten maar stuurde een schriftelijke reactie. De retailer vindt het onderzoek van Van Beemen ongefundeerd, incorrect, eenzijdig en vooringenomen. De supermarktketen zegt zich niet te herkennen in het beeld dat wordt geschetst van de leverancier. AH werkt al 20 jaar tot volle teverdenheid met Blue Skies samen. ¨Blue Skies onderscheidt zich door zorg voor haar medewerkers, respect voor het milieu en betrokkenheid bij lokale gemeenschappen. De projecten van de Albert Heijn Foundation worden wel degelijk geëvalueerd

¨Evaluatie niet objectief¨

Van Beemen: AH stuurde me inderdaad een evaluatie toe van een instituut in Kiel dat een goede naam zou hebben. Het ziet er uit als een PR-brochure met allerlei fotos van blije mensen. Maar de onderzoeksvraag was: ¨Ga voor ons uitzetten welke impact onze activiteiten hebben gehad op mensen die ervan hebben geprofiteerd¨.

Van Beemen: Dat lijkt me geen objectieve vraag. Er zijn bij ontwikkelingshulp altijd wel mensen die profiteren. Maar de grotere structuur speelt afhankelijkheid in de kaart en kan leiden tot meer corruptie.

Argos: AH schrijft ook: ¨Wij vinden het zorgelijk dat Olivier van Beemen zich baseert op gesprekken met slechts 10 voormalige medewerkers van onze leverancier. In sommige gevallen zijn dat mensen die al 10 jaar geleden bij het bedrijf zijn vertrokken¨. Oftewel: je vertelt onzin….

Van Beemen: Tien bronnen is in de journalistiek best wel veel. De verhalen kwamen onderling overeen. Ik ben op verschillende manieren op ze gestuit. Veel van die bronnen werkten nog recentelijk voor Blue Skies. Ik ben heel zorgvuldig te werk gegegaan en heb de verhalen aan ze voorgelegd.

Argos: Je staat voor je verhaal, maar is het aan de andere kant ook niet een beetje spijkers op laag water zoeken? Een wc die het niet doet en een lokaal zonder computers… Je kunt ook zeggen: ze doen tenminste íets.

Onderzoeksvraag

Van Beemen: Mijn onderzoeksvraag was: maakt AH zijn claim waar dat ze de levensomstandigheden in Ghana verbeteren doordat jij een bakje fruit koopt? AH voert zijn projecten weliswaar netjes uit, maar de levensomstandigheden daar verbeteren niet met een lekke brandweerauto of een schoolgebouw dat niet door de overheid onderhouden kan worden. Ontwikkelingsprojecten worden vaak dor bedrijven opgezet zonder dat de lokalen overheid er bij wordt betrokken. Het levert daardoor uiteindelijk heel weinig op voor zo´n leefgemeenschap.

Argos: Gaat AH nog aan de slag met jouw bevindingen of laten ze het hierbij?

Van Beemen: Ik weet niet hoe het met AH zit, maar Blue Skies onderzoekt in elk geval de meldingen van het sexueel misbruik.

Argos: Alle gasten bedankt. En het verhaal van van Beemen verschijnt binnenkort in de NRC.


Meer lezen:

– ¨The tale of the lifechanging mango¨ (promotiefilmpje over projecten van Albert Heijn Foundation in Ghana).
– ¨From smallholders to transnationals: The impact of changing consumer preferences in the EU on Ghana’s pineapple sector,¨ Science Direct/Geoforum, 5 september 2008.
– ¨Knapen richt ontwikkelingshulp op bedrijven,¨ Nu, 25 november 2010.
– ¨Albert Heijn Foundation Ghana-reis zeer geslaagd,¨ AH, 2 juni 2016.
– ¨Blue Skies craves more Ghanaian Pineapple,¨ Rgering Ghana, 5 september 2017.
– ¨ActionAid in de Tweede Kamer: rondetafel over ’t VN-verdrag Mensenrechten & Bedrijfsleven,¨ ActionAid, 25 november 2019.
– ¨Minister Kaag: scheiding tussen hulp en handel is verleden tijd,¨ FD, 18 januari 2020.
– ¨Corruptieschandaal rond Van Oord legt tweeslachtige Nederlandse koopmansgeest bloot,¨ Volkskrant, 21 januari 2020.
– ¨Hongerlijden in een bloeiende industrie,¨ Fairfood campagne tegen uitbuiting in Filippijnse ananasindustrie.

Meer van van Beemen:
– ¨Promotiemeisjes van Heineken verkopen bier met hun lichaam,¨ NRC, 23 maart 2018.
– ¨Miljoenenstrop Heineken in Kenia,¨ NRC, 19 augustus 2019.

Noten:
[1] Hij koos hiervoor omdat ¨AH in het verleden meermaals journalisten en vloggers uitnodigde en je ziet dan dat ze bij de hand worden genomen en de mooiste dingen bekijken en met wat tevreden mensen praten. Dat geeft volgens mij geen realistisch beeld.¨
[2] De projecten worden feitelijk uitgevoerd door de Blue Skies Foundation, een partnerschap tussen de liefdadigheidsorganisaties van fruitverwerker Blue Skies en retailers Albert Heijn en Waitrose. Op haar website zijn updates van de diverse projecten te vinden.
[3] Albert Heijn Foundation: Ghana. De AH Foundation is de liefdadigheidstak van AH: ¨(…) Om de kwaliteit van de producten te waarborgen en om een positieve bijdrage te leveren aan de leefomstandigheden en toekomstperspectieven van de medewerkers die zich dagelijks bij onze Afrikaanse leveranciers inzetten, is in 2007 de AH Foundation opgericht. Albert Heijn en de leveranciers storten een deel van hun opbrengst in dit fonds. Dit geld wordt geïnvesteerd in projecten op het gebied van huisvesting, onderwijs en medische zorg. Hierbij wordt samengewerkt met ontwikkelingsorganisatie ICCO (…).¨
[4] Blue Skies Ghana. Blue Skies is in een economisch vrije zone gevestigd op zo’n 30 kilometer van hoofdstad Accra. Het betaalt daardoor veel minder belasting dan lokale bedrijven.
[5] De liefdadigheidstak van Waitrose heet Waitrose & Partners Foundation (zie hier en daar).
[6] Zie ¨Oxfam Novib: mensenrechten in aanvoerketen beleidsonderdeel van Albert Heijn en Jumbo,¨ Supermacht, 15 april 2019.
en ¨Oxfam Novib: ´Retailers hebben nog weinig kaas gegeten van mensenrechten´,¨ Supermacht, 15 augustus 2019.
[7] ¨Rani, theeplukster in India¨ (Oxfam Novib).
[8] ¨Zuid-Afrikaanse bulkwijn in supermarkt bevordert slechte arbeidsomstandigheden,¨ Supermacht, 28 januari 2020.
[9] ¨Corruptieschandaal rond Van Oord legt tweeslachtige Nederlandse koopmansgeest bloot,¨ Volkskrant, 21 januari 2020.
[10] De volledige reactie van Albert Heijn is hier te lezen.

Bronnen:
– ¨Argos: Hoe eerlijk is die ‘eerlijke’ ananas?,¨ VPRO Argos, 25 januari 2020.
– ¨Het haperende huwelijk tussen hulp en handel,¨ VPRO Argos, 25 januari 2020.
– ¨Op zoek naar de eerlijke´ ananas,” Sophie Blok (Argos), 25 januari 2020.
Argos radio-interview met onderzoeksjournalist Olivier van Beemen, bijzonder hoogleraar ontwikkelingsstudies Paul Hoebink, Oxfam-Novib medewerker Evelien Rooijmans en (van 2010- 2012) staatssecretaris Europese zaken en Ontwikkelingssamenwerking Ben Knapen (uitzending 25 jan. 2020).

(verkorte weblink: https://www.supermacht.nl/?p=9520)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *