Voorzetten voor betere aanpak oneerlijke handelspraktijken in voedselketen

(10 juni 2016) Het Europese parlement stemde op 7 juni met overweldigende meerderheid vóór een effectieve aanpak van oneerlijke handelspraktijken in de voedselketen. Hun oproep aan de Commissie: kom eindelijk met passende, EU-brede maatregelen. Tweede Kamerleden praten op 30 juni over de kabinetsevaluatie van de pilot vrijwillige gedragscode eerlijke handelspraktijken. In een brief aan minister Kamp dringen Supermacht en andere organisaties aan op een effectief, bindend mechanisme en een onafhankelijk toezicht. Akkerbouwvakbond NAV stelt ondertussen een eigen klachtenmeldpunt in voor boeren en tuinders.

(door Rob Bleijerveld)

Ruim 7 jaar na een van de eerste oproepen van het Europese Parlement aan de Commissie om wat te doen aan de ongelijke winstverdeling en machtsverhoudingen in de voedselketen [1] hielden de parlementariërs op maandag 6 juni een einddebat [2] over een rapport dat moet leiden tot het daadwerkelijk aanpakken van oneerlijke handelspraktijken tussen bedrijven in deze keten [3]. Een dag later stemde een overgrote meerderheid van europarlementariërs in [4] met het rapport van Edward Czesak (IMCO-commissie) en vier amendementen van Czesław Siekierski (AGRI-commissie) [5].

Huidige aanpak tegen UTPs voldoet niet

Ondanks het grote belang dat de landbouw- en voedselsector voor de EU betekent, biedt de mededingingswetgeving volgens de Europarlementariërs te weinig mogelijkheden om bepaalde vormen van oneerlijke handelspraktijken (UTPs) aan te pakken. Bovendien neemt misbruik tegen producenten en andere leveranciers toe door de groeiende concentratie van met name verwerkende industrie en supermarktketens ín de lidstaten maar steeds meer ook opererend óver de landsgrenzen heen. Direct geschaad zijn vooral kleine tot middelgrote ondernemers, indirect zijn echter ook de Europese economie en consumenten hiervan de dupe.

In de aangenomen resolutie staan een veelvoud aan (veelvoorkomende) vormen van oneerlijke handelspraktijken [6] en wordt de kwetsbare positie van met name boeren en tuinders benoemd, zoals hun klimaat- en seizoensafhankelijkheid en de bederfelijkheid van hun producten.
Consumenten worden op hun beurt benadeeld door (potentieel) verlies aan productverscheidenheid, cultureelerfgoed en retailwinkels.

Schade aan de Europese economie

Ook de Europese economie als geheel wordt geschaad. Factoren die hierbij een rol spelen: grote prijsdruk tussen onderhandelende bedrijven; ontmoediging van grensoverschrijdende handel binnen de EU; belemmering van het goed functioneren van de interne markt; afname van bedrijfsinvesteringen en -innovatie op gebied van milieubescherming, arbeidsomstandigheden en dierenwelzijn; en inkomensdaling en marktonzekerheid die kan leiden tot stopzetting van bepaalde productie-, verwerkings- en handelsactiviteiten. Het rapport van Czesak geeft aan dat UTPs kunnen leiden tot extreem hoge kosten en veel lagere winsten voor bedrijven met zwakke onderhandelingspositie (onder meer ingegeven door de ´fear factor´). Maar ze kunnen ook leiden tot overproductie, voedselverspilling en tot situaties waarin het marktfunctioneren ernstig kan worden ontregeld.

Een aantal lidstaten voelde zich gedwongen om met eigen wet- en regelgeving tegen oneerlijke handelspraktijken te komen vanwege de beperkingen van de Europese mededingingswetgeving en van de vrijwillige en sanctieloze gedragscodes die worden gepropageerd (zoals het Supply Chain Initiative [7]). Dit leidde tot zeer uiteenlopende niveaus, karakter en vormen van wettelijke bescherming, waarbij sommige lidstaten (zoals Nederland) zelfs hebben vermeden om effectieve maatregelen te nemen.

Aanbevelingen

In het rapport worden tal van aanbevelingen gedaan voor aanpassing en verbetering van de bestaande wet- en regelgeving en het functioneren van (toezichts)instanties. De parlementariërs willen dat er (effectieve) kaderwetgeving wordt ingesteld om de tekortkomingen van vrijblijvende gedragscodes en mededingingswet ongedaan te maken en om de disbalans in inkomens en machtspositie in de keten te tegen te gaan.

Reacties uit de Fair Trade-hoek [8]

Sergi Corbalán, directeur van het Fair Trade Advocacy Office in Brussel, is erg blij met de uitslag van de parlementsstemming: ¨De puzzle van verschillende stukjes nationale wetgeving gartandeert niet het goed functoneren van de interne markt doordat de grensoverschrijdende activiteiten van grote voedselverwerkers en retailers toenemen. Daarom moet de Commissie zo snel mogelijk komen met kaderwetgeving om een minimumstandaard te vestigen in alle lidstaten en om tegen te gaan dat machtige bedrijven hun wil blijven opleggen aan producenten en leveranciers in en buiten de EU

Dr Franziska Humbert, beleidsadviseur van Oxfam Duitsland: ¨Het is onacceptabel dat een handvol grote supermarktketens het Europese inkoop- en verkoopbeleid dicteert, met ernstige gevolgen voor consumenten, leveranciers, boeren en het milieu. De beslissing van het EP over UTPs gaat in tegen de houding van de Commissie die zich baseert op vrijwillige initiatieven uit de sector zelf om de problemen op te lossen

Stefan Grasgruber-Kerl, woordvoerder van het Supply Cha!nge-project: ¨De uitslag van de stemming van vandaag toont dat het Europese Parlement eerlijkere handelsrelaties wil tussen Europe en het ´Zuiden´. Deze uitslag sluit aan bij de petities van de Make Fruit Fair en Supply Cha!nge campagnes waarbij 61.000 Europeanen aangaven tegen de huidige, dominante oneerlijke handelspraktijken te zijn

Eva Izquierdo, projectmedewerker bij het European Environmental Bureau: “Zelfs de minder overtuigde fracties in het Europese Parlement accepteren dat het Supply Chain Initiative onvoldoende is om UTPs in de voedselketen te voorkomen. We zijn blij dat de MEPs vandaag een duidelijk signaal stuurden naar de Commission, waarbij ze onder meer aangeven dat de Commissie en mededingingsautoriteiten aandacht moeten besteden aan de huismerken

Nederland

Op 30 juni [9] praat de vaste kamercommissie voor Economische Zaken over de kamerbrief van minister Kamp van 6 april waarin hij de vrijwillige gedragscode Eerlijke Handelspraktijken evalueerde. Vanaf september 2013 hield de sector (voedsel) twee jaar lang een proef met een vrijwillige gedragscode voor eerlijke handelspraktijken en een kaderregeling voor geschilbeslechting. De proef is opgezet door verwerkende industrie en retailers en werd ondersteund door Economische Zaken.

Evaluatie pilot door Kamp

Volgens Kamp vinden de stuurgroepleden dat de proef een ´louterende werking´ had die is versterkt door aandacht vanuit politiek en media voor oneerlijke handelspraktijken. Er zijn geen formele klachten ingediend en Kamp zegt geen concrete signalen te hebben vernomen over actuele problemen met oneerlijke handelspraktijken. Daarom zal hij geen verdere maatregelen nemen om UTPs tegen te gaan en zal hij geen onafhankelijke instantie instellen voor klachtenafhandeling.
Hij wil de bestaande overlegstructuur van beide stuurgroepen in stand houden en elk half jaar de stand van zaken bespreken met de brancheorganisaties. EZ zal ook een speciale informatiesite opzetten over UTPs, www.ondernemersplein.nl
Kamp: ¨Samen met de stuurgroepen ben ik ervan overtuigd dat zelfregulering de beste manier is om oneerlijke handelspraktijken aan te pakken, omdat hiermee de ruimte voor ondernemerschap het minst beperkt wordt¨.

Kamp kiest er dus voor om geen maatregelen te nemen, ondanks dat de Commissie vindt dat een nationaal platform een absoluut minimum is. Met het opstappen van de LTO [10] als deelnemende partij is het instellen van zo´n permanente platform zowiezo van de baan.

Reactie van maatschappelijke organisaties op de pilot-evaluatie

Het Platform Aarde Boer Consument, Greenpeace, de Nederlandse Akkerbouw Vakbond, Oxfam-Novib, Questionmark, SOMO en Supermacht stuurden minister Kamp op 19 mei een brief [11] waarin ze reageerden op zijn evaluatie van de Nederlandse proef met de vrijwillige gedragscode.

Een handjevol grote supermarkten controleert in elf Europese landen ruim 70% van de voedselhandel. Hun grote marktaandeel geeft de retailers en andere grote marktpartijen een zeer sterke onderhandelingspositie die oneerlijke handelspraktijken mogelijk maakt. Ze gaan hiermee door omdat het zeer winstgevend is, ondanks de grote gevolgen voor arbeidsomstandigheden, kosten en innovatie in de hele toeleveringsketen, inclusief in de ontwikkelingslanden.

Supply Chain Initiative: ¨gemiste kans¨

¨De Nederlandse overname van het Supply Chain Initiative, een initiatief van de Europese voedselindustrie is een gemiste kans. Wij pleiten voor een effectief en bindend mechanisme,¨ aldus de briefschrijvers aan Kamp. Kamp´s conclusie dat er de afgelopen twee jaar geen concrete signalen voor actuele oneerlijke handelspraktijken waren, wordt gecountered door de uitkomst van enquêtes onder leden van akkerbouwvakbond NAV (dec. 2014) en van de LTO (zomer 2015). Oneerlijke handelspraktijken blijken nog steeds vaak voor te komen en het zijn de structurele tekortkomingen van het systeem zelf die de benadeelden ervan weerhoudt klachten in te dienen.

¨De ervaring in het Verenigd Koninkrijk leert, dat oneerlijke handelspraktijken ondanks een systeem van zelfregulering alleen maar toenemen. Na meer dan tien jaar en drie onderzoeksrapporten werd in dit land vorig jaar een ombudsman aangesteld die de mogelijkheid heeft om de gedragscode af te dwingen, zelf onderzoek te initiëren, informatie anoniem te houden en geschillen te beslechten. De eerste evaluatie van het verplichte mechanisme in het Verenigd Koninkrijk laat zien dat het aantal oneerlijke handelspraktijken met 11% in één jaar is gedaald,¨ zo voegen de organisaties toe.

Uit de recente evaluatie van de Europese Commissie komt naar voren dat Nederland in Europa een geïsoleerde positie inneemt door géén extra maatregelen te nemen. Met als gevolg dat leveranciers in Nederland benadeeld worden ten opzichte van leveranciers in Europese landen met een strenger beleid. Omdat de Europese Commissie meent dat harmonisatie van verschillende landelijke initiatieven niet nodig is, neemt de urgentie voor acties op nationaal niveau toe. Lidstaten moeten zelf zorgen voor een gelijk speelveld.

De briefschrijvers pleiten voor een onafhankelijke publieke instantie die toezicht houdt op de naleving van gedragscode en bijbehorende klachtenmechanisme. Een handhavingsinstantie moet effectieve sanctiemaatregelen kunnen opleggen en zelfstandig onderzoek kunnen doen met vergaande bevoegdheden bij voldoende vermoedens van oneerlijke handelspraktijken. De anonimiteit van de benadeelden moet worden gegarandeerd en het klachtenmechanisme moet toegankelijk zijn voor alle bedrijven in de gehele voedseltoeleveringsketen, ook vanuit ontwikkelingslanden.

Andere aanbevelingen:
– Zorg voor een bindend mechanisme met verplichting tot naleving van de gedragscode;
– Zorg voor handhavingscoördinatie en informatieuitwisseling met andere Europese en internationale toezichthouders.
– Pas de EU-richtlijn Oneerlijke Handelspraktijken tegen Consumenten en/of de EU-richtlijn Achterstallige Betalingen aan om de belangen van benadeelde boeren of andere toeleveranciers  te behartigen, om gerechtelijke stappen mogelijk te maken en te komen tot een preventieve werking.
– Pas de Nederlandse en Europese mededingingswet aan zodat ook producenten worden beschermd (zie recente SER-voorstellen).

Een eigen meldpunt

De NAV heeft op haar website een meldpunt geopend [12] waar boeren en tuinders van alle sectoren hun ervaringen met oneerlijke handelspraktijken kunnen melden. Dit is een reactie op een eigen ledenpeiling en op een tweejarige proef met een gedragscode en een meldpunt van het Ministerie van Economische Zaken.

De NAV: ¨Bij dat meldpunt werden geen klachten ingediend, maar volgens de NAV ligt dat aan een verkeerde opzet: 1. Er konden alleen klachten worden ingediend tegen bedrijven die de gedragscode hadden ondertekend, maar de partijen waar de boeren mee te maken hebben hadden dat niet gedaan; 2. Alleen gebundelde klachten van meerdere boeren tegen hetzelfde bedrijf konden worden ingediend; 3. In de stuurgroep die de klachten zouden behandelen zaten één boerenvertegenwoordiger tegen twee vertegenwoordigers van afnemers en 4. Boeren waren niet gerust op een anonieme afhandeling. Minister Kamp heeft uit het uitblijven van klachten geconcludeerd, dat er kennelijk geen problemen zijn in de agrosector, ondanks onze brief met bezwaren en ondanks de ook aan hem verstuurde uitslag van de NAV-ledenpeiling waaruit bleek dat bijna driekwart van de respondenten wel oneerlijke handelspraktijken heeft ervaren.

Zwartboek

De NAV denkt dat er wel degelijk sprake is van oneerlijke handelspraktijken in de agrosector en voelt zich in die mening gesterkt door de vele reacties op onze eerdere persberichten over dit onderwerp, zoals over het HAK-Jumbo conflict. Daarom hebben wij besloten een meldpunt op onze eigen website op te zetten, waar alle primaire producenten hun verhaal kwijt kunnen. De NAV gaat deze klachten bundelen in een zwartboek wat vervolgens aan de minister en de Tweede Kamer zal worden aangeboden. Wij garanderen daarbij anonimisering van de gegevens.

Oproep aan producenten

De NAV roept alle boeren en tuinders op om praktijken, waarbij men zich voor het blok gezet voelde door een afnemer of waarbij er anderszins sprake was van oneerlijke druk te melden op onze website. Alleen als we zichtbaar maken wat er aan de hand is, is er een kans dat er iets aan gedaan wordt. De NAV streeft daarbij naar instellen van een onafhankelijke autoriteit. Minister Kamp heeft eerder aangegeven dat hij dit niet uitsluit, mits aannemelijk is dat er een probleem is. Daarom willen we laten zien wat het probleem is en hopen we op een duidelijke respons vanuit alle sectoren.¨

Meldpunt Oneerlijke Handelspraktijken

Meer lezen:
– ¨EU-wetsvoorstel op komst tegen ‘oneerlijke contractuele praktijken’ in levensmiddelensector,¨ Supermacht, 22 oktober 2009.
– ¨Fair Relations in the Food Supply Chain Establishing Effective European Enforcement Structures,¨ British Institute of International and Comparative Law (BIICL), april 2014.
– ¨Estimated costs of Unfair Trading Practices in the EU Food Supply Chain,¨ Traidcraft, mei 201).
– ¨Wie heeft de macht? Nieuwe studie bevestigt disbalans in landbouw-bevoorradingsketens,¨ Supermacht, 20 november 2014.
– ¨Briefing Unfair Trading Practices in the Business-to-Business Food Supply Chain,¨ IMCO, augustus 2015.
– ¨Petitie: Stop de oneerlijke handelspraktijken in de tropische fruitteelt!,¨ Supermacht, 21 augustus 2015.
– ¨Oneerlijke handelspraktijken in de Europese bananenketen en de gevolgen voor boeren, arbeiders en consumenten,¨ Supermacht, 13 november 2015.
– ¨Landbouwcomité EP: (bindende) regels nodig tegen oneerlijke handelspraktijken en voor betere onderhandelingspositie boeren,¨ Supermacht, 30 november 2015.
– ¨Report from EC on unfair business-to-business trading practices in the food supply chain (COM(2016) 32 final)¨, EC, 29 januari 2016.
– ¨VoedselAnders 13 febr: Oplossingen voor oneerlijke handel en machtsverhoudingen in voedselketens,¨ Supermacht, Update 23 maart 2016.
– ¨Kamerbrief motie Van Gerven (SP) over misbruik inkoopmacht (toekomst veehouderij)¨, Rijksoverheid, 12 mei 2016.
– ¨Tweede Kamer wil dat ACM kijkt naar inkoopmacht van supermarkten,¨ Foodholland, 25 mei 2016.
– ¨EU kan duale kwaliteit van voedsel op de Europese markt niet verhinderen,¨ 26 mei 2016.
– ¨Formulier Oneerlijke Handelspraktijken,¨ NAV, 30 mei 2016
– ¨Parliament calls for EU action to help farmers fight unfair trading practices,¨ Plenary Session Press release, 7 juni 2016.
– ¨EP wil maatregelen tegen oneerlijke praktijken in keten,¨ Vilt, 7 juni 2016.
– ¨Europese partijen op één lijn over landbouwcrisis,¨ Boerenbusiness, 10 juni 2016.

Noten:
[1] “Europese Commissaris Kroes moet inkoopmacht van supermarkten aan banden leggen,” Supermacht, 24 februari 2009 en ¨EU-wetsvoorstel op komst tegen ‘oneerlijke contractuele praktijken’ in levensmiddelensector,¨ Supermacht, 22 oktober 2009.
[2] ¨Debate 6 June 2016 on 17. Unfair trading practices in the food supply chain (short presentation),¨ EP. Videoweergave .
[3] ¨Report (Edward Czesak) on unfair trading practices in the food supply chain (Ref A8-0173/2016),¨ EP, 4 mei 2016
[4] ¨Unfair trading practices in the food supply chain (7 June 2016, 2015-2065(INI)),¨ EP, 8 juni 2016.
[5] Vier amendementen door Czesław Siekierski – namens het landbouwcomitee van het EP – ingediend (ref A8-0173/2016), 1 juni 2016).
[6] De genoemde voorbeelden van UTPs: uitstel van betaling; beperking van markttoegang; eenzijdige contractwijziging (vooraf of achteraf); onvolledig toegelichte of dubbelzinnige contractvoorwaarden; weigering schriftelijk contracten af te sluiten; plotselinge en onwettige contractintrekking; oneerlijk afschuiven van een commercieel risiko; leverancier laten betalen voor diensten en goederen van gezamenlijk belang, voor verzonnen diensten, voor transport en opslagkosten; gedwongen betaling voor reclamekosten, gunstige schapplaats en andere productpromotie (´loss leaders´); verplichting tot terugname van onverkochte producten; afdwingen van inkoopprijsverlagingen; handelspartners verbieden om bij de concurrent in te kopen.
[7] http://www.supplychaininitiative.eu/
[8] ¨European Parliament puts pressure on European Commission to act on Unfair Trading Practices,¨ FTAO, 7 juni 2016.
[9] Vandaag werd bekend dat de datum voor behandeling is verschoven van 16 naar 30 juni (bron).
[10] ¨LTO: proef gedragscode eerlijke handelspraktijken levert te weinig op,¨ LTO, 6 april 2016.
[11] ¨Betreft: Reactie op Kamerbrief pilot oneerlijke handelspraktijken,” Platform ABC, Greenpeace, Nederlandse Akkerbouw Vakbond, Oxfam Novib, Questionmark, SOMO en Supermacht, 19 mei 2016.
[12] ¨NAV opent meldpunt Oneerlijke Handelspraktijken voor boeren en tuinders,¨ NAV, 27 mei 2016.

Bronnen:
– ¨European Parliament puts pressure on European Commission to act on Unfair Trading Practices,¨ FTAO, 7 juni 2016.
– ¨Unfair trading practices in the food supply chain (7 June 2016, 2015-2065(INI)),¨ EP, 8 juni 2016.
– ¨Parliament calls for EU action to help #farmers fight unfair trading practices,¨ EU Reporter, 7 juni 2016.
– ¨Tackling supermarket trading practices that are unfair to farmers ,¨ EP, 3 juni 2016.
– ¨Evaluatie pilots gedragscode eerlijke handelspraktijken (22112- nr 2111)¨, Minister Kamp aan de TweedeKamer, 6 april 2016.
– ¨Betreft: Reactie op Kamerbrief pilot oneerlijke handelspraktijken,” Platform ABC, Greenpeace, Nederlandse Akkerbouw Vakbond, Oxfam Novib, Questionmark, SOMO en Supermacht, 19 mei 2016.
– ¨NAV opent meldpunt Oneerlijke Handelspraktijken voor boeren en tuinders,¨ NAV, 27 mei 2016.

(verkorte weblink: https://www.supermacht.nl/?p=5797)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Captcha Captcha Reload