ZDF-docu: machtsmisbruik door Duitse retailers en de gevolgen voor consumenten en leveranciers

(21 juli 2015) De 4 grootste Duitse discounters/supermarkten hebben 85% van de levensmiddelenmarkt in handen. Ze voeren onderling een zware concurrentiestrijd om hun marktaandeel te vergroten. De prijsdruk op fabrikanten en producenten neemt daardoor toe met alle negatieve gevolgen vandien. Maar ook de positie van de consumenten komt in het gedrang. Is anoniem klagen en onderzoek door een ombudsman de oplossing?


(bron: ¨Die Macht von Aldi, Edeka & Co – Kundenkampf um jeden Preis¨ (ZDF))

Het goedkope aanbod in Duitse supermarkten en discounters is zelden een resultaat van zuivere handel, want de inkopers gebruiken hun marktmacht zonder genade, aldus het ZDF-team dat onderzoek deed naar (de gevolgen van) oneerlijke handelspraktijken in Duitsland.

De supermarkten en discounters bepalen de spelregels met grote gevolgen voor consumenten en producenten. Consumentenorganisaties vrezen dat dit ten koste gaat van de kwaliteit en de leveranciers staat het water vaak tot aan de lippen. De producent en leverancier worden vaak onder druk gezet om hun verkoopprijs nóg verder te laten dalen. De omzet van de grote levensmiddelenketens stijgt voortdurend, maar welke gevolgen heeft de macht van deze supermarkten en discounters?¨

Duitsers geven gemiddeld 16% van hun inkomen uit aan voeding. Ze letten daarbij op wat ze in supermarkten en wat ze in de goedkopere discounters kopen. Prijs en kwaliteit spelen daarbij een rol. Ze weten vaak echter niet hoe hard het er aan toe gaat bij de onderhandelingen tussen leverenciers en afnemers. In Duitsland hebben vier grote ketens (Edeka, Schwarz Gruppe (Lidl, Kaufhaus), Rewe en Aldi (Nord en Süd)) 85% van de levensmiddelendetailhandel in handen. Edeka is het grootste bedrijf, met een bruto-omzet in 2014 van ongeveer 47 miljard euro. Daarna komen Schwartz (28 miljard), Rewe (ook 28 miljard) en Aldi met 23 miljard euro omzet. Zij zijn de dunne flessehals tussen producent en consument.

Flessenhals_voedselketen2(NAV)

(foto NAV)

Kwetsbare producenten (voorbeeld: de pluimveehouder)

De producenten zijn heel kwetsbaar. Als een of meer van deze 4 grote inkopers niet meer wil afnemen, dan vermindert dat de afzetmogelijkheden enorm. Daarom weigeren de meeste producenten om te vertellen over hoe ze worden behandeld door de afnemers.

Eierboer Georg Heitlinger uit Eppingen staat de ZDF wél te woord. Zijn familiebedrijf levert nu rond de 35000 eieren per dag aan regionale afnemers en verkoopt ook via de eigen boerderijwinkel. Maar hij was ooit het slachtoffer van machtsmisbruik door Aldi Süd. Via grote tussenhandelaars leverde hij, net als zijn collega pluimveehouders, eieren aan discounters en supermarkten. Zijn kippen leven in stallen met vrije uitloop. In 1999/2000 toonde Aldi interesse om dit soort eieren in te kopen. Nieuw voor die tijd was dat Aldi een vaste, gegarandeerde jaarpijs aan bood en dat was interessant voor de pluimveehouders. Na afloop van het eerste contract, kondigde Aldi echter aan dat ze voortaan 20% minder wilde geven voor die eieren.

Afnemers als Aldi weten dat de pluimveehouders geheel afhankelijk zijn van de afzet en dat ze in grote financiële problemen komen als die afzet ineens weg valt. Drie jaar na de eerste opgelegde prijsdaling wilde Aldi de eieren voor nóg minder geld. Maar dat zou uiteindelijk het faillisement hebben betekend voor Heitlinger. Toen media over deze afpersingspraktjk berichtte, bleek dat grote afnemers de producenten genadeloos afstraffen voor elke publiciteit rondom hun handelswijze. Meteen de volgende ochtend belde Aldi een belangrijke eiergroothandel en eiste dat zij geen eieren meer wilde kopen die van Heitlinger afkomstig zijn. Heitlinger had ondertussen al andere afnemers gevonden en was daardoor niet meer van Aldi afhankelijk. Aldi Süd vertelde de ZDF dat ze niet meer beschikten over informatie over deze zaak omdat die een ¨groot aantal jaar geleden¨ speelde…

Prijsdruk verlaagt de productkwaliteit

Oude nota´s van Heitlinger illustreren echter wel de stelselmatige prijsdalingen over de jaren. Op de kosten voor het houden van de kippen kan op een gegeven moment niet verder meer worden bespaard, tenzij dit ten koste gaat van de kwaliteit van de eieren, aldus Georg Heitlinger. Vooral het veevoer is duur (tot 50% van alle kosten). Goedkoper veevoer is vaak van slechtere kwaliteit of zelfs verontreinigd met gifstoffen, zo tonen recente voedselschandalen aan.

Zowel Aldi Süd als Aldi Nord verklaren uitdrukkelijk dat ze geen prijsdruk uitoefenen op de producenten. Aldi Nord meldt dat het concern aantrekkelijke prijzen kan leveren dankzij ¨een geconcentreerd inkoopbeleid, gestroomlijnde strukturen en verfijnde logistieke processen.¨
Bezuinigingsbeleid dat ten koste gaat van de kwaliteit van het veevoer kan (ook) drastische gevolgen hebben voor de consument, bijvoorbeeld als onze gezondheid in het geding is.

Veel van de levensmiddelenschandalen zijn terug te voeren op het veevoer. Zoals door de aanwezigheid van onkruidbestrijdingsmiddel nitrofeen in graan of het chloorhoudende afvalproduct dioxine in eieren. Ook de onkruidbestrijder glyfosaat (Roundup Monsanto) dat door de WHO als kankerverwekkend en veelvuldig in de landbouw wordt gebruikt, speelt een kwalijke rol.

Het toezicht op het gebruik en de aanwezigheid van dit soort gifstoffen staat echter op een laag peil. Zo werden in 2013 slechts 5% van alle in Duitsland geregistreerde veevoederbedrijven bezocht door overheidscontroleurs. Het ZDF-team ging op bezoek bij foodwatch in Berlijn. Deze organisatie volgt nauwlettend de ontwikkelingen binnen de levensmiddelensector en wees jaren geleden al op de gevaren van goedkoop veevoer voor onze gezondheid. Volgens Matthias Wolfschmidt van foodwatch is de aankoop van veevoer de belangrijkste kostenpost voor de pluimveehouders. Gezondheidsschade, vooral die op de lange termijn, zou kunnen worden verminderd indien er consequent wordt ingezet op een goede kwaliteit van alle veevoer-ingrediënten.

Prijsonderhandelingen

De inkopers willen goedkoop aanbod, maar hoe groot is de druk die zij op de leveranciers uitoefenen? In Stuttgart sprak het ZDF-twam met de voormalige Aldi Süd-manager Andreas Straub over de samenwerking tussen leveranciers en afnemers. In het algemeen nemen leveranciers contact op met Aldi en dan komt het tot pittige onderhandelingen. Daarbij is geen sprake van gelijkwaardige posities (behalve misschien als het gaat om leveranciers van merkproducten). De afnemer heeft de macht, aldus Straub. Bij de onderhandelingen zet die altijd in op goedkoop en nóg goedkoper. Wat betreft de kwaliteit is er zeker sprake van minimumniveaus, maar een leverancier die onder prijsdruk komt en niet verder kan bezuingigen op de eigen bedrijfsvoering kan zo in de verleiding worden gebracht om toch voor een lager kwaliteitsniveau veevoer in te kopen.

Desgevraagd ontkent Aldi Süd deze handelswijze. Het bedrijf laat weten dat het ¨vanzelfsprekend¨ geen compromis sluit die ten koste gaat van de kwaliteit. Volgens Aldi gelden voor afzonderlijke producten strenge normen die regelmatig intern en extern gecontroleerd worden. En het bedrijf zegt dat ¨prijsonderhandelingen op basis van wederzijds respect en van eerlijkheid¨ een belangrijk uitgangspunt is. Verder zou er in principe alleen over prijzen wordt onderhandeld op een open en constructieve wijze.

Entreegelden

Maar zien de leveranciers van de grote vier afnemers dat ook zo? Willen ze praten of zijn ze bang voor de macht van de afnemers? Slechts een van vele leveranciers die de ZDF belde, was bereid mee te doen aan een (anoniem) interview. Het is een bedrijfsleider van een bekende merkenfabrikant. Hij vertelt hoe het er aan toe gaat bij de jaarlijkse prijsbesprekingen met de afnemers. Tijdens die gesprekken is het heel gewoon dat de afnemers aangeven dat de inkoopprijs met 5 of 10% omlaag moet en dat er grote druk wordt uitgeoefend om de leveranciers zover te krijgen (hoewel de kosten van de leveranciers ondertussen stijgen).

Dit heeft natuurljk gevolgen voor de kwaliteit van de productingrediënten: die daalt. Andere manieren waarop de afnemers aan de leveranciers verdienen, is door entreegeld te eisen voor het plaatsen van hun producten in de supermarktschappen. Bij de grote leveranciers kan het gaan om 30.000-100.000 euro per product.

Rewe en Lidl weigeren commentaar te geven over de kwestie van het entreegeld (Listungsgebühr). Edeka verklaart dat het met zijn leveranciers ïndividuele afspraken maakt over voorwaarden en vermarkting. Kaufland stelt dat entreegeld ¨geen dwingende voorwaarde¨ is voor het al dan niet opnemen van een product in het assortiment. Sommige leveranciers zouden uit eigen beweging entreegeld aanbieden en dan wijst het levensmiddelenconcern dat naar eigen zeggen niet af. Aldi Nord zegt geen reclameheffingen, entreegelden, schaphuur of soortgelijke bijdragen te vragen van zijn leveranciers. Ook Aldi Süd verklaart geen entreegeld te vragen.

Concurrentie met huismerken

In Hamburg doet het ZDF-team samen met merkendetective Stefan Duphorn inkopen bij verschillende supermarkten en discounters. Hij wijst er op hoe de afnemers hun macht kunnen vergroten via de huismerken. Dit zijn producten die het label van de supermarkt of discounter krijgen en op bestelling worden geproduceerd door fabrikanten waarbij de afnemers de prijs, recepten, verpakking en design bepalen.

De huismerken worden ingezet om te concurreren met de vaak duurdere merkproducten. Door de huismerkverkoop maken de afnemers zich nog minder afhankelijk van eventuele prijsaanspraken door fabrikanten. Dat doen ze bijvoorbeeld door het uiterlijk van de huismerkproducten van verschillende fabrakanten op elkaar te laten lijken. Zodat het de klant niet direct opvalt als een product van een ¨onwelgevallige¨ fabrikant niet meer wordt aangeboden. Dat maakt het ook gemakkelijker om alle leveranciers onder druk te zetten bij de prijsonderhandelingen.

De omzet van de huismerken stijgt voortdurend en deze maakt nu een kwart uit van de huidige omzet van de afnemers. Bij de discounters is dat aandeel nog veel hoger.

Minder diversiteit

De appels van fruitteler Eckart Brandt uit het Altes Land (Nieder-Sachsen) worden niet in de super of bij de discounter verkocht.

Al jarenlang vecht hij voor meer verscheidenheid in de boodschappenmand van de Duitse consument en probeert hij het verdwijnen van oude appelsoorten tegen gaan. Brandt: ¨Als de gemiddelde consument nog maar een paar appelsoorten in de schappen tegenkomt, zal die op een gegeven moment denken, ja, zo ziet een appel er optisch dus uit qua vorm, kleur en grootte. Dat is dan weer aanleiding voor de supers en discounters om te zeggen, ja, wij kopen alleen die appels die de consument wil hebben.¨ Maar de grootwinkelsconcerns doen niet eens meer de moeite om andere appelsoorten aan te bieden, appels met andere aroma´s en met een volle smaak.

Volgens Brandt moet de moderne appel gewoon ¨lachend rood¨ zijn en ¨knakken¨ (kraken bij eten). Dat heeft niets natuurlijks meer. De consument is echter niet de schuldige zoals de afnemers ons vaak willen doen geloven. De retailers en ook de groothandels vinden het lastig (te duur) om een groot aantal soorten te blijven leveren. De verschraling van het appelassortiment tot een paar algemene soorten vergemakkelijkt het heen en weer transporteren binnen Europa, maar ook het inspringen bij plotselinge tekorten. Als de appeloogst bijvoorbeeld regionaal tegenvalt door droogte of vorst, kan door de grote inkoophoeveelheden snel worden geleverd. Maar dit is wel ten koste gegaan van de ontwikkeling en teelt van regionale soorten, die vaak steviger zijn, beter smaken en over het algemeen minder allergenen bevatten.

Drik Köpcke van een fruitteeltonderzoeksbedrijf laat zien wat er gebeurt met de appels die we in de supermacht tegenkomen. Die worden meteen na de oogst in een gaskamer in een soort slaaptoestand bewaard zodat ze op elke willekeurig moment kunnen worden geleverd. De appels zijn van te voren op grootte gesorteerd en behandeld om achterblijvende gifresten te verwijderen. Oliver Wagner, filiaalchef bij een hypermarkt van het Familia-concern bevestigt dat alleen door het beperken van de verscheidenheid aan appelsoorten en door het vaststellen van bepaalde eigenschappen, voldoende grote hoeveelheden geleverd kunnen worden om aan de vraag te voldoen. Hij geeft toe dat sommige van de appelsoorten worden gekocht wegens hun kleur, de frisheid en knapperigheid, maar dat ze in feite geen smaak hebben.

Het gaat de handel dus om de beschikbaarheid van ongecompliceerde en prijsgunstige massaproducten. zo concludeert de ZDF. Om te innoveren moet eerst worden geïnvesteerd, maar dat kost geld.

Diepviesproducent Frosta besloot in 2003 geen toevoegingen (kleur, smaak, houdbaarheid etc) meer in zijn producten op te nemen. Toevoegingen kunnen door de industrie gemakkelijk worden geproduceerd op basis van goedkope chemische bestanddelen. Hoe reageerde de handel daarop? Volgens bestuurslid Hinnerk Ehlers werd het concept door sommige afnemers begroet, maar andere afnemers verwijderden het uit hun schappen vanwege de hogere prijs. De overgang op de nieuwe productlijn was moeilijk en de omzet van Frosta daalde met 40%. Er volgden ontslagen en het bedrijf maakte schulden. Toch hield Frosta vast aan dit concept.

Bijna alle leveranciers hebben volgens het Duitse federale onderzoeksburo voor de economie een of meerdere keren te maken gehad met (dreiging met) verwijdering uit het assortiment van hun producten. Supermarkten en discounters doen dat om betere inkoopprijzen te kunnen afdwingen. De top 4 grootwinkelbedrijven zijn enorm gegroeid door fusies, overnames en uitbreidingen, en dat geeft hen veel macht. Die concentratie is de laatste jaren nog versneld. In 1999 werd de markt opgedeeld tussen Edeka, Lidl/Kaufhaus, Rewe, Walmart, Spar, Kaiser´s/Tengelman, Metro en Aldi Süd en Aldi Nord. En nu zijn eigenlijk alleen nog Edeka, Lidl/Kaufhaus, Rewe en Aldi Süd/Nord de marktspelers.

Kartelonderzoek

Het aanhoudende klagen van leveranciers over machtsmisbruik door de grote afnemers was een van de redenen waarom de Duitse Mededingings Autoriteit besloot om onderzoek te doen naar mogelijke kartelafspraken. Andreas Mundt van het Bundes Kartelamt vertelt over dit onderzoek waarvan de uitkomsten eind vorig jaar bekend zijn gemaakt [1]. Metro Aldi, Kaufland, Rewe en Edeka werden schuldig bevonden en beboet [2]. Het Bundes Kartelamt gaf aan dat de grote vier nu zó groot zijn dat ze gemakkelijk hun macht kunnen misbruiken, óók ten koste van de consument.

ZDF vroeg Mundt waarom de kartelwaakhond onlangs de overname van de regionale supermarktketen Kaiser´s-Tengelmann door de reus Edeka verbood. Volgens Mundt zou door die overname een belangrijke concurrent wegvallen in drie regio´s waar Tengelmann nu een marktaandeel van zo´n 30 % heeft. Deze toename van concentratie laat de consumer te weinig keuze (winkelalternatieven) en zo is men overgeleverd aan prijsverhogingen die ongetwijfeld zouden volgen, aldus Mundt. Voor Berlijn zou de overname betekenen dat Edeka de helft van alle supermarkten in handen krijgt.

Edeka legt zich niet bij neer bij de uitspraak [2] en deed een verzoek tot een ministeriële uitspraak. Daarom ligt de zaak nu bij de politiek.

Politiek en toezicht

ZDF vraagt zich af of de politiek de overname kan tegenhouden en ook of ze iets kan doen aan de prijsdruk tegen leveranciers. Elvira Drobinski-Weiss van de SPD vertelt dat haar partij bezig is met de vraag hoe om te gaan met oneerlijke handelspraktijken door afnemers. De SPD stelt voor om een ombudsman-instelling op te richten waar producenten en fabrikanten anoniem klachten kunnen deponeren indien ze daarmee niet terecht kunnen bij hun afnemer zonder het risiko te lopen dat hun producten uit het assortiment worden genomen. Die ombudsman zou moeten zorgen voor onderhandelingen op gelijkwaardig niveau tussen leverancier en afnemer.

Het is de onderlinge concurrentieslag tussen supermarkten en discounters die de drijfveer is voor het onder druk zetten van leveranciers. Op die wijze proberen de retailers elkaar de loef af te steken ten koste van producenten en consumenten. Drobinski-Weiss noemt dat perfide.

Het ZDF-team sluit af met de constatering dat een toenemend aantal producenten en consumenten overgaan op verkoop/aankoop buiten de gevestigde retailers om, zoals op markten en in boerderijwinkels. Dat ondersteunt de lokale landbouw, levert producten op van betere kwaliteit en smaak, en men weet van wie men koopt. Maar – niet te vergeten – hierbij is de marge voor de producenten ook beduidend hoger dan bij verkoop aan reguliere retailers. Bovendien kunnen de producenten zelf de kwaliteit bepalen van wat ze willen telen.

Meer lezen:
– ¨Einzelhandel: Streit zwischen Rewe und Haub eskaliert,¨ Der Spiegel, 18 juli 2015.
– ¨Duitse kartelwaakhond pakt grote supermarkt aan,¨ Vilt 16 juli 2104.
– ¨Duitse discounters verlagen de prijzen en zetten concurrentie onder druk,¨ AGF, 14 juli 2015.
– ¨Nog geen duidelijkheid in conflict tussen Aldi en Duitse bakkers,¨ Foodholland, 8 juli 2015.
(http://www.foodholland.nl/nieuws/artikel.html?id=171611)
– ¨Ermahnung für Supermarktkette: Kartellamt wirft Edeka Marktmacht-Missbrauch vor,¨ Focus, 3 juli 2014.
– ¨Prijzenoorlog in Duitsland tussen Lidl en Aldi,¨ Financieele Dagblad, 26 juni 2015.
– ¨Kaiser’s Tengelmann und Edeka – Angriff aufs Kartellamt,¨ Süd Deutsche, 23 juni 2015.
– ¨Retailers and Producers Fined Over Price-Fixing,¨ ESM Magazine, 19 juni 2015.
– ¨Stevige onderhandelingen cocoladefabrikanten en supermarkten in Duitsland,¨ Foodholland, 6 januari 2015.
(http://www.foodholland.nl/nieuws/artikel.html?id=166038).
– ¨Wie heeft de macht? Nieuwe studie bevestigt disbalans in landbouw-bevoorradingsketens,¨ Supermacht, 20 november 2014.
– ¨Marktkonzentration im Lebensmitteleinzelhandel geht zu Lasten von Erzeugern, Arbeitnehmern und Verbrauchern,¨ SPD, 12 november 2014.
– ¨Duitse kartelwaakhond pakt grote supermarkt aan,¨ Vilt, 16 juli 2014.
– ¨Schmidt waarschuwt discounters voor ramsjprijzen,¨ AGF, 25 maart 2014.
– ¨Lidl trekt grens in Duitse prijzenoorlog,¨ Nu Zakelijk, 16 maart 2014.
– ¨Aldi en Lidl stunten met eierprijzen, Duitse boeren vrezen bankroet,¨ Z24, 22 januari 2014.
– ¨Duitsland: Real gaat concurrentie met discounters aan met nieuwe budgetlijn,¨ AGF, 20 november 2013.
– ¨Duitse retailers boos over prijsverhoging cola,¨ Levensmiddelenkrant, 19 november 2013.

Noten:
[1] ¨Summary of the Final Report of the Sector Inquiry into the food retail sector,¨ Bundes Kartelamt, 24 september 2014. Het volledig rapport is hier te vinden.
[2] ¨Edeka beschwert sich per Brief bei Bundestagsabgeordneten,¨ WZ Newsline, 17 oktober 2014.

Bronnen:
– ¨Inkoopmacht Duitse supers,¨ Financieel Dagblad, 20 juli 2015.
– ¨Die Macht von Aldi, Edeka & Co – Kundenkampf um jeden Preis,¨ ZDFzoom, 8 juli 2015. Uitgezonden op 8 juli 2015 en nog te zien op het internet (28:21 min).

(verkorte weblink: https://www.supermacht.nl/?p=5084)

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *