Over onduurzame voedselproductie wereldwijd en een verwachte marktomslag (´Changing the Food Game´)

(24 december 2014) Lucas Simons, leidinggevende van twee consultancybureaus en voormalig directeur van Utz Certified bracht in november het boek ´Changing the Food Game´ uit. Daarin beschrijft hij de ecologisch en sociaal zeer onduurzame productiewijze van de wereldwijde landbouwsector. Om in 2050 de wereldbevolking (10 miljard mensen?) te kunnen voeden, moet de voedselproductie verdubbelen en echt duurzaam worden. Dat lukt volgens hem niet op basis van louter keurmerken en welwillende consumenten; er is een systeemomslag nodig waarbij grote bedrijven het voortouw nemen, gevolgd door kaderwetgeving. Een verslag van een radiointerview met kanttekeningen bij zijn stellingnames.


(door Rob Bleijerveld)

Zaterdag 20 december werd Lucas Simons door het radio1-programma Nieuwsshow geïnterviewd over zijn boek ´Changing the Food Game – Market Transformation Strategies for Sustainable Agriculture´ (De voedselwedstrijd veranderen – marktomslagstrategieën voor duurzame landbouw). Simons geeft in zijn boek aan dat het huidige wereldwijde systeem van landbouw en voedselproductie zeer onduurzaam is en niet in staat zal zijn om de toenemende bevolking te blijven voeden. Hij betoogt dat er een drastische marktomslag nodig is om te komen tot een werkelijk duurzame sector.

Simons loopt al een tijdje rond in het wereldje van de voedselkeurmerken, certificering en standaardsetting. Hij was voorheen onder meer directeur van Utz Certified ((´keurmerk voor duurzaam geproduceerde koffie, cacao en thee´) en is nu CEO van consultancybureau NewForesight en van SCOPEinsight, een bureau dat boerenbedrijven financieel doorlicht.

Sinds het uitkomen van zijn boek in november gaf hij verschillende lezingen waarbij hij leidinggevenden van grote ondernememingen voorhield dat ze een belangrijke rol te spelen hebben in het verduurzamen van het wereldwijde landbouwsysteem. Bij Nieuwsshow ging hij in op vragen van de radiojournalisten.

Landbouwsector: ecologisch en sociaal zeer onduurzaam

Een van de journalisten gaf aan dat zijn boek gaat over een onduurzaam landbouwsysteem dat nu al de aarde sneller uitput dan dat deze zich kan herstellen, een systeem dat niet in staat zal zijn om in 2050 zo´n 9,5 tot 10 miljard mensen te voeden. ¨Bij ons hier is het probleem nog niet zo groot als we kijken naar de grote hoeveelheden levensmiddelen in onze supermarkten. Het probleem is echter veelomvattend. Wilt u het schetsen?¨

Simons noemde daarop een aantal ecologisch en sociaal onduurzame ontwikkelingen die zich met name voordoen in Afrika, Zuid-Amerika en Zuidoost-Azië. Daar komt een groot deel van de grondstoffen (koffie, cacao, thee, soja, palmolie, suiker, etc) vandaan die nodig zijn voor de productie van onze levensmiddelen. Het gaat onder meer om een enorme uitstoot van broeikasgassen, massale ontbossing, het dramatische verlies aan biodiversiteit, maar ook om grootschalige slavernij, kinderarbeid, honger en ondervoeding.

Hij vulde aan: in het merendeel van de landen in deze drie continenten is landbouw de belangrijkste economische sector. Zij zorgt voor 40-80% van de werkgelegenheid en voor 20-50% van het Bruto Nationaal Product. Toch gaat slechts 2-4 % van al het investeringsgeld naar deze sector. Simons: ¨De landbouw is nu de meest onduurzame sector ter wereld. Er moet wat gebeuren, willen we binnen 1 generatie tijd de noodzakelijke omslag bereiken¨.

Naar het ´putje´ toe: bedrijven kopen steeds goedkoper in

Volgens hem heeft de markt (´we´) er nu geen belang bij om er wat aan te doen. De ´mindset´ van de markt is immers om zo goedkoop mogelijk grondstoffen in te kopen op basis van een concurrentieslag met andere bedrijven. Bedrijven selecteren op ¨steeds goedkoper voedsel¨ en zijn niet geïnteresseerd in waar het vandaan komt of wie het produceert. En de lokale overheden zorgen eerder voor ´incentives´ voor die bedrijven dan dat ze hun eigen landbouwsectoren ondersteunen en stimuleren. Ze laten deze sectoren aan hun lot over of heffen er zelfs belasting over.

Simons: ¨Wat je ziet is een wisselwerking waarbij de markt naar het ´laagste punt´ gaat en waarbij er niets is dat dat proces tegenhoudt. Dat levert een systeemfalen op waarbij het meest onduurzame wint en waarbij er geen enkel belang is om duurzaam te handelen. Het bedrijf dat onduurzaam handelt – dat bijvoorbeeld inkoopt daar waar kinderarbeid is toegepast – wordt juist beloond met een businesscontract. Het bedrijf dat daarentegen gaat voor duurzaamheid – en in dit geval geen kinderarbeid accepteert – die wordt feitelijk gestraft doordat het geen deal krijgt.¨

Keurmerk en bewuste consument: niet doorslaggevend

De journalisten protesteerden en brachten naar voren dat er een groeiende beweging is van goedbedoelende consumenten die duurzaam willen eten en die belang hechten aan keurmerken. Simons: ¨Veel mensen denken en hopen inderdaad dat de kritische consument een belangrijke rol speelt, maar dat is niet zo.¨ Het is wel zo dat het consumentenbewustzijn groeit doordat de toenemende confrontatie met schandalen, van Chinese melk via plofkippen tot aan paardevlees.

Hij erkende dat het een goede zaak is dat consumenten worden geïnformeerd via allerlei duurzaamheidskeurmerken en dat ze hun keuze daardoor laten beïnvloeden. Simons: ¨Maar we zien dat de consument ondanks het bestaan van ongeveer 500 keurmerken in de wereld uiteindelijk toch niet begrijpt wat nou de werkelijke problemen van die producten zijn en waarom hij of zij een andere keuze zou moeten maken. En zelfs als een deel van de consumenten anders zou gaan inkopen, dan nòg los je daarmee het probleem niet mee op….¨

Vier procesfases

Nieuwsshow: ¨U zegt in uw boek dat de oplossing uit de markt zelf moet komen en dat er sprake is van vier processtadia. Kunt u die aangeven?¨

Simons: ¨Het gaat dus om een systeemfalen. Het gaat niet om een enkel bedrijf of een overheid die verkeerde keuzes maakt, want dan was het relatief gemakkelijk op te lossen. Wereldwijd is de markt ingesteld op het zoeken van de laagste prijs binnen een context waarin overheden de landbouwsector niet kunnen of willen beschermen. Dan krijg je een wereldwijde ´race to the bottom´. Er is een systeembrede oplossing nodig.¨

Fase 1: Ontkenning van betrokkenheid, en compensatieprojecten

Simons: ¨We onderscheiden vier generieke fases, procesfases die niet alleen in de landbouw voorkomen, maar in alle sectoren waar je te maken hebt met complexe problemen. In de eerste fase wordt de betrokkenheid bij de grote problemen in de sector (zoals armoede, bosbranden, oerangoetangs, etc) ontkend. Of er wordt beweerd dat het om eenmalige kwesties gaat. Lange tijd dachten we ook dat we dit konden oplossen door het opzetten van allerlei projecten. Schooltjes bouwen, boeren trainen, ontwikkelingssamenwerking en dat soort dingen. Dus eigenlijk ´business as usual´ en daarnaast wat projecten.¨

Fase 2: concurreren op keurmmerken

Hij vervolgde: ¨Maar het probleem gaat niet weg en dan kom je op een gegeven moment in fase 2. Hierin hebben de keurmerken hun intrede gedaan. Met relatief simpele instrumenten – een standaard, een keurmerk – hebben we de issue van onduurzaamheid verbonden aan het concurrentiegedrag van de bedrijven. Nu gaan ze daar op concurreren. De keurmerk profileren zich nu op duurzaamheid, terwijl daarvóór de onduurzaamheid nog werd ontkend.¨

Fase 3: aanzetten tot samenwerking en probleemoplossing

Toch gaat ook hiermee het probleem niet weg. Er is ondertussen wel veel geld en energie geïnvesteerd in het trainen van boeren, het opzetten en vermarkten van keurmerken, en in certificering. Maar het probleem van de onduurzaamheid is niet opgelost. Simons gaf aan dat in de derde fase wordt uitgegaan van samenwerking tussen bedrijven en overheden om de problemen op een aantal terreinen op te lossen. Bijvoorbeeld waar het gaat om beschikbaarheid van beter plantmateriaal, de toegang tot financiering, de opbouw van verwaarloosde infrastruktuur.

¨Het gaat daarbij meer om de root causes,¨ aldus de studiogast, die ook aangaf dat we ons nu ¨vol¨ in fase 2 bevinden, maar dat er achter de schermen al heel veel gebeurt dat met fase 3 te maken heeft.

Fase 4: wetgevende kaders en marktomslag

Simons: ¨In stadium 4 voert een overheid, bijvoorbeeld de Europese Unie, haar wetgevende taak uit. Dat zie je in andere sectoren al gebeuren. Daar zeggen ze: blijkbaar is er al een oplossing door de industrie bedacht. Nu kunnen wij dat tot wet maken¨ Als zo´n wet dan een paar jaar later van kracht is, dan zal de markt omslaan, dan zal ´iedereen´ mee moeten, omdat de wet de ´qualifier´ wordt in markttermen.¨ Simons: ¨En als je daar niet dan aan kunt voldoen, ben je niet meer gekwalificeerd om met de markt mee te doen.¨ Hij gaf overigens aan dat na het ¨omslaan van de markt¨, na zo´n markttransformatie,  de ¨curve weer opnieuw begint¨.

Boeren nog steeds arm

Aan het eind van het interview werd nog ingegaan op de positie van cacaoboeren die werken binnen keurmerksystemen. Een andere gast gaf een paar weken aan dat de cacaoboeren helemaal geen betere prijs overhouden ondanks dat ze produceren volgens de eisen van de keurmerken, ¨Simpelweg omdat het keurmerkensysteem alles opvreet wat overwinst is¨.

Simons erkende dit en stelde een wedervraag: verwachten we nu echt dat een keurmerk alles oplost als een heel systeem faalt? Je kunt hier wel het publiek informeren en daarvoor de keurmerken inzetten, maar het levert niet de oplossing voor een falend systeem. Je kunt ervan uit gaan dat een boer bijvoorbeeld maar zo´n 20 cent per dag verdient – dat is eenvijfde van de absolute armoedegrens. Als die boer er nu 3 of 4 cent bij krijgt, wat maakt dat nu uit? Dan blijf je nog steeds arm.¨

Hij vervolgde: ¨De keurmerken zijn een belangrijk instrument gebleken om bedrijven aan het duurzaamheidsvraagstuk te koppelen. Ze hebben er nu belang bij om wat te doen, maar voor het oplossen van het probleem van het systeemfalen is een markttransformatie nodig.¨

In de cacao wordt hier al aan gewerkt volgens hem en hij is direct bij dit proces betrokken. Simons: ¨De 11 grootste cacao-bedrijven en de grootste handelshuizen praten nu over samenwerking om met elkaar de cacaolandbouw zodanig in te richten dat het systeem duurzamer wordt. Een typisch voorbeeld van de derde fase en ik verwacht over een jaar of 5, 6 jaar passend beleid door de Europese Unie en dan tipt die markt.¨

Mooie theorie, maar de praktijk?

Simons´ uiteenzetting bevat interessante elementen over de ontwikkelingen op de voedselgrondstoffenmarkt en de rol en belangen van bedrijven en van overheden. Hij lijkt ook uit te gaan van een beïnvloedbare marktwerking in tegenstelling tot menig econoom die blijft zweren bij een ´onzichtbare markthand’. Het is in dat opzicht zeker interessant dat hij aangeeft dat het systeem faalt. Toch wil ik een paar kanttekeningen plaatsen bij zijn aannames.

Zo geeft hij onterecht de indruk dat de boel (de productie van en handel in voedselgrondstoffen) uit de hand is gelopen door een welhaast onbedwingbare marktwerking, de dwingende concurrentie tussen bedrijven. En dat bedrijven daar niets tegen zouden kunnen doen en dat ze geen samenwerkingsverbanden kunnen vormen die níet uitgaan van een streven naar winst.

Zijn verhaal volgend lijkt het alsof er al die tijd geen sprake was van een al bestaand sterk hellend ´speelveld´ tussen overheden onderling en van grote machtsverschillen tussen bedrijven enerzijds en overheden anderzijds. Net alsof de dramatische uitwerking van het beleid van de Wereldbank, het IMF en de Wereldhandelsorganisatie op de landbouw kan worden genegeerd (al was het alleen al vanwege het verbod om bij de handel te ´discrimineren´ op productieprocessen en methoden). Net alsof de EU niet al had bepaald dat de grondstoffenimport van strategisch belang is om te proberen overeind te blijven in de globaliserende economie.

Simons lijkt ook voorbij te gaan aan de macht en invoed van de financiële sector op de wereldwijde landbouwsector, die menig bedrijf en overheid in een wurggreep houdt. En wat te denken van de zeer bepalende invloed van lobbies van belangrijke bedrijfstakken op de beleidsvorming door overheden, inclusief die van de EU (met in de overtreffende trap de instelling van de Regulatory Cooperation binnen de aanstaande CETA, TTIP en TPP-verdragen). En dan is er nog de ideologie van de economische groei en het steevaste geloof in de industriële aampak van de landbouw….

Simons schetst een beginnende samenwerking tussen gewezen concurrenten. Maar dit heeft niets van doen met enige compassie met de slachtoffers van kinderarbeid, armoede of natuurvernietiging of met het zetten van belangrijke stappen tegen de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering. Nee, een markt moet blijven functioneren als markt zodat er winst kan blijven worden gemaakt, nu en ook nog in 2050.


Hieronder een willekeurig aantal verwijzingen naar kritiek op de systeembevestigende analyse van Simons:

– ¨International Assessment of Agricultural Knowledge, Science and Technology for Development¨
¨Genetically Engineered Crops Will Not Feed The World – The Center for Food Safety Pushes Back Against Gates Foundation “Feed the World” Propaganda,¨ Health Impact News, 12 januari 2012.
– ¨Nieuwe landbouwcommissaris, nieuwe kansen?,¨ Trouw, 13 december 2014.
– ¨Supermarkten, opgepast!,¨ Trouw, 21 december 2014.
– ¨‘Het is tijd voor voedselsoevereiniteit’ (brochure),¨ ASEED, 13 juni 2012.
– ¨Fair Trade claimt onterecht succes,¨ Globalinfo, 9 november 2007.
– ¨Kritiek op NL’se NGO’s binnen ‘Verantwoorde Soja’-verband, en op het Initiatief Duurzame Handel,¨ Supermacht, 5 februari 2011.
– ¨Wie heeft de macht? Nieuwe studie bevestigt disbalans in landbouw-bevoorradingsketens,¨ Supermacht, 20 november 2014.
– ¨Voeding wereldbevolking niet haalbaar bij conventionele landbouw,¨ Duurzaamnieuws, 21 mei 2013.
– ¨5.1  Environmental standards and process and production methods,¨ IISD.
– ¨EU laws for markets and traders in agricultural derivatives assessed for European Parliament,¨ SOMO, 22 oktober 2014.
– ¨Food is Different: Why We Must Get the WTO Out of Agriculture,¨ P.M. Rosset, 14 maart 2008.
– ¨Corporatising agriculture -World Bank’s rankings facilitate land grabs,¨ Bretton Woods Project, 9 mei 2014.
– ¨Wereld Delen¨
– ¨Hungry for Justice film & debate series – Den Haag,¨ FIAN NL, 27 november 2014.
– ¨WTO-Bali-verdrag catastrofe voor rechtvaardige wereldhandel,¨ Globalinfo, 12 december 2013.
– ¨‘We are fed up!’ Demonstration January 17th in Berlin,¨ Vía Campesina, 18 December 2014.
– ¨Food sovereignty: 5 steps to cool the planet and feed its people,¨ Vía Campesina, 18 December 2014.
– ¨The power of lobbies,” Corporate Europe Observatory.
– ¨Europa en de ontwikkelingslanden – Hoe de EU verdient aan het zuiden,¨ Ander Europa, november 2012.
– ¨Agribusiness grootste lobbyist voor TTIP,¨ Corporate Europe Observatory, 10 juli 2014.
– ¨‘Duurzaam Voedsel’: publiek-private groenwas-operatie,¨ Supermacht, 16 april 2011.

Meer over het boek van Lucas Simons:
Uitgeverssamenvatting boek door Greenleaf Publishing.
Samenvatting Booktopia.

Bron:
– ¨Hoe we de wereld duurzaam moeten voeden,¨ Radiointerview met Lucas Simons over zijn boek ´Changing the Food Game – Market Transformation Strategies for Sustainable Agriculture´ (TROS-AVRO, radio1, 20 december 2014).

(verkorte weblink: https://www.supermacht.nl/?p=4392)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *