NAV: machtsongelijkheid voedselketen aanpakken door ‘producentenwaakhond’ en telersafspraken

(21 maart 2014) Telers moeten een gelijkwaardige positie in de keten krijgen in Nederland en in Europa. De verwerkende industrie en retail hebben te veel inkoopmacht in de landbouw- en voedselketens. De Nederlandse Akkerbouw Vakbond pleit daarom voor het instellen van een Autoriteit Producent en Markt en voor het toestaan van prijs-, volume- en kwaliteitsafspraken door producentenorganisaties. Het begin van een nieuwe campagne om de marktverhoudingen meer in balans te brengen?
(door Rob Bleijerveld)

Op 12 februari hield de NAV haar jaarcongres en het thema was: ‘Markten, Krachten en SuperMachten’. Er werd gesproken over het met vereende krachten in Nederland en in Europa aanpakken van de machtsongelijkheid in markten en ketens met als doel de positie van telers te verbeteren. Volgens NAV-voorzitter Teun de Jong hebben telers in de landbouw- en voedselsector een zwakke positie ten opzichte van de wereldwijd opererende verwerkende industrie en de retail. Er zijn dringend maatregelen nodig om daar verandering in te brengen.

Producentenwaakhond

Een van die maatregelen is het opzetten van een “producentenwaakhond”, de Autoriteit Producent en Markt (APM). Deze moet zich hard maken voor de primaire producent (door machtsmisbruik te controleren en zonodigd sancties op te leggen). Net zoals de Autoriteit Consument en Markt (ACM; voorheen NMa) dat doet voor de consument.

Prijs-, volume- en kwaliteitsafspraken

Een andere maatregel voor het verminderen van de onevenwichtigheid in marktmacht is de bevoegdheid van producentenorganisaties om prijs-, volume- en kwaliteitsafspraken te maken. Daarvoor is aanpassing nodig van de (interpretatie van de) mededingingswetgeving. Ook moeten de telers daadwerkelijk de handen ineenslaan om te komen tot een effectieve gezamenlijke afzet van hun producten, aldus de Jong [1].

Partnerschap

Een aantal gasten onderstreepten delen van het betoog en deden relevante suggesties. Zo benadrukte directeur Jan van Hoogen van Agrico [2] het belang van volume-afspraken. Belangrijk daarbij is de gezamenlijk planning van het areaal (zoals al in de pootgoedsector gebeurt) en het aangaan van een partnerschap met de afnemer bij de afzet van fritesaardappelen. “Partnership met wederzijdse afhankelijkheid, een goede verhouding met de supermarkt draagt bij aan het realiseren van redelijke prijzen,” aldus Van Hoogen.

NAV_mrt2014_v4.inddVerplichte gedragscode

Fiona Gooch van Traidcraft [3], een Britse onderneming zonder winst-oogmerk die zich inzet voor rechtvaardige handel, onderstreepte het belang van een leverancierswaakhond. In het Verenigd Koninkrijk zijn al stappen gezet om de onevenwichtige machtsverhoudingen in de landbouw- en voedselketens tegen te gaan. Na een aantal jaar van onderzoek en experimenteren met vrijwillige gedragscodes werd in 2010 een verplichte gedragscode voor handelsrelaties ingesteld met de mogelijkheid tot het opleggen van sankties[4]. In 2013 werd de Groceries Code Adjudicator [5] ingesteld, een onafhankelijke toezichtshouder voor de relatie tussen supermarkten en hun leveranciers.

UK: “Groceries Watchdog”

Volgens Gooch kan deze “Groceries Watchdog” als voorbeeld gelden voor Nederland en andere EU-lidstaten. Naar aanleiding van een Europees initiatief [6] zijn bedrijven in Nederland nu bezig [7] met het opzetten van een systeem voor ” eerlijke handelspraktijken” op basis van een vrijwillige gedragscode zonder effectieve sancties. Traidcraft gaat ervan uit dat tevreden telers resulteren  in goed voedsel  en tevreden klanten. Gooch benadrukte dat samenwerking met andere sectoren in Nederland en de EU nodig is om tekomen tot positieverbetering van telers.

Oneerlijke handelspraktijken

Myriam Vander Stichele van de Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO) ziet een paar politieke aanzetten in de goede richting. Zo doet de Europese mededingingsautoriteit een onderzoek naar het effect van inkoopmacht in de ketens op productkwaliteit en consumentkeuze. En in de Tweede Kamer was er een rondetafeldebat [8] over misbruik van inkoopmacht door retailers. Een aantal tweedekamerleden was verontrust over berichten van producentenorganisaties en andere leveranciers van oneerlijke handelspraktijken. Inmiddels is een initiatief wetswijziging in voorbereiding met betrekking tot mededingingsrecht en handelspraktijken.

Stichele: “Uiteindelijk gaat het erom dat het niet de machtigste in de keten is die de rest kan afknijpen en de zwakste in de keten laat opdraaien voor de risico’s en kosten. Als de Nederlandse overheid niet wil meewerken en de supermarkten hun gang kunnen blijven gaan, zullen boeren en consumenten samen moeten werken om de praktijken ten goede te keren.”

Creatief samenwerken

Een andere gast, Joris Lohman van Youth Food Movement, pleitte voor het mobiliseren van krachten en het op positieve manier voeren van creatieve acties om mensen aan het denken te zetten. . Lohman: “We leven in een tijd van transitie, en meer en meer mensen realiseren zich dat het huidige systeem onhoudbaar is. De maatschappelijke aandacht voor eten en de positie van de boer is groeiende. Er is niet een enkele oplossing voor alle problemen, maar laten we zoeken naar verschillende oplossingsrichtingen, waarmee de waarde van voedsel stijgt, voor boer en burger.”

Niet alleen akkerbouw

De voorgestelde oprichting van een Autoriteit Producent en Markt kan ook de positie van primaire producenten in andere sectoren ondersteunen, aldus NAV-voorzitter De Jong. Hij gaf aan dat de NAV op dit vlak al samenwerkt met de vakbonden in de varkens- , melkvee- en pluimveesector. Theo Duteweerd van de Nederlandse Vakbond Varkenshouders (NVV) en Jan Brok van de Nederlandse Vakbond Pluimveehouders (NVP) onderschrijven het belang van samenwerking op dit punt.

Volgens Duteweerd kunnen de varkenshouders door het huidige peil van supermarktprijzen onvoldoende verdienen en zo’n nieuwe autoriteit kan een middel voor hen zijn om betere prijzen te verkrijgen. Brok legde uit dat de huidige situatie ook voor legpluimveehouders een ramp is, omdat die net als andere producenten te weinig verdienen om uit de kosten te komen. Hij vervolgde: “Het is goed om de discussie op gang te brengen, maar we hebben wel een probleem: de open economie. Als we in Nederland te duur worden, halen ze de producten gewoon uit het buitenland.”

VoedselAnders

Onlangs werd in Wagenigen de VoedselAnders conferentie over eerlijke voedsel- en landbouwsystemen gehouden [9]. Er waren tal van workshops en lezingen over onderwerpen als korte ketens producent-consument, de macht van de grote agrobedrijven, eerlijke boereninkomens, rechtvaardig handels- en landbouwbeleid en agroecologie. Vele honderden mensen – waaronder producenten, onderzoekers, consumenten, journalisten en voedselactivisten – namen deel aan de activiteiten. Daarmee kan VoedselAnders een goede basis vormen voor het vinden van medestanders voor de campagne die de NAV voorstaat.

Noten:
[1] In het verleden waren er al aanzetten tot het vormen van producentenbundeling. Het draagvlak bleek echter niet groot genoeg om door te zetten en om een politieke doorbraak te forceren. De aardappeltelers zagen in de Amerikaanse en Belgische Unites Potato Growers beweging een voorbeeld. Zie onder meer: “United Potato Growers of Canada Newsletter,” november 2013; “Meer pieper profijt in Amerika: ‘The OPEC of Potatoes’,” NAV, 24 oktober 2007; “Telersverenigingen UPG in heel Nederland in oprichting,” NAV, 16 januari 2009 en “Kartelregels versoepelen voor kleine zelfstandigen,” NAV, 24 juni 2008.
[2] Een grote coöperatie van aardappeltelers, opgezet in 1973, die wereldwijd aardappelen verhandelt en zich bezighoudt met het kweken van nieuwe rassen en het bedenken van innovatieve oplossingen. Zie hier.
[3] Traidcraft koopt en verkoopt producten uit arme ontwikkelingslanden en ondersteunt producenten bij het opzetten van duurzame en eerlijke handelsrelaties met afnemers in rijke landen. Het motto is: armoedebestrijding via handel en het bevorderen van rechtvaardige handelsrelaties. Zie hier en “The Fair Trade manifesto (EP Elections May 2014)” van december 2013.
[4] Zie: “Moving to Fair Food Supply Chains, learning from UK (NAV12feb),” Traidcraft slides.
[5] Groceries Code Adjudicator.
[6] European Supply Chain Initiative.
[7] Nederlandse Pilot Gedragscode Eerlijke Handelspraktijken.
[8] “Transcriptie, audio en weblinks van rondetafel ‘inkoopmacht’ (14 nov., Tweede Kamer),” Supermacht, 16 november 2013.
[9] Zie “21+22 febr., Wageningen: Conferentie ‘Naar eerlijke voedsel- en landbouwsystemen’ (‘Voedsel Anders’-netwerk),” Supermacht, 20 december 2013 en “Voedsel Anders – Naar eerlijke en duurzame voedsel- en landbouwsystemen“.

Meer lezen:
– “NAV-telersbijeenkomsten: “Het kan anders, het moet anders!”,” AGF, 11 december 2008.
– ““Coöperaties moeten de landbouw redden”,” Vilt, 23 juli 2009.
– “EU-wetsvoorstel op komst tegen ‘oneerlijke contractuele praktijken’ in levensmiddelensector,” Supermacht, 22 oktober 2009.
– “A better functioning food supply chain in Europe,” EC communique, 28 oktober 2009.
– “NMa laat (kleine) producenten in de kou staan bij onderzoek naar funktioneren van voedselsector,” Supermacht, 12 december 2009.

– “21 jan- openbare Tweede Kamerzitting ‘prijsvorming in agro-nutriketen en positie van de NMa’,” Supermacht, 20 januari 2010.
– “Agrifood-keten: kritiek op de Nederlandse Mededingingsautoriteit,” Supermacht, 30 december 2010.
– “Verruiming bagatel: ondernemers krijgen meer ruimte om samen te werken,” Banning, 7 november 2011.
– “Geen piepers meer op de Dam – glocaliseer!,” Keimpe van der Heide (NAV), 9 april 2012.
– “Eenzijdige focus NMa op lage consumentenprijs,” NAV, 8 februari 2013.
– “SOMO: Inkoopmacht supermarkten bedreiging voor voedselproductie,” Supermacht, 15 februari 2013.
– “EU Sociaal-Economisch Committee: ‘Stop misbruik inkoopmacht door grote supermarktketens!’,” Supermacht, 20 februari 2013
.
– “Consultatie Europese Commissie mbt. een Groenboek inzake oneerlijke handelspraktijken in food- en non-food toeleveringsketen tussen ondernemingen,
” EC, 22 oktober 2013.
– “‘Genoeg is Beter – Pleidooi voor supermarkt ‘waakhond’, NAV, maart 2014.

Bronnen:
– “Vakbonden willen supermarktwaakhond APM,” Boerderij, 13 februari 2014.
– “Pleidooi voor supermarkt ‘waakhond’,” Nederlandse Akkerbouw Vakbond, 1 maart 2014.
– “NAV: waakhond voor bescherming boerenbelangen nodig,” Platform Aarde-Boer-Consument, 16 maart 2014.

(verkorte weblink: https://www.supermacht.nl/?p=3505)

Een reactie op NAV: machtsongelijkheid voedselketen aanpakken door ‘producentenwaakhond’ en telersafspraken

  1. (naam bekend bij redactie)

    ik ben teler bij roeselare en ben bang om mijn verhaal te doen weet niet welke gevolgen daar van gaan komen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *