Meer druk op supermarkten nodig na “champignon”-uitspraak Raad van State

(13 februari 2012) Vier champignonbedrijven hebben samen met LTO Paddestoelen en groothandelsbedrijf Frugi Venta het keurmerk Fair Produce NL opgezet gericht op het sectorbreed eerlijk oogsten van champignons. Malafide telers verpesten de markt en betalen hun plukkers veel minder dan het minimumloon (dankzij de Europese dienstenrichtlijn). De supermarkten weigeren alleen nog in te kopen bij gecertificeerde telers. Misschien is steun van de kant van consumenten(organisaties) hard nodig om de supers onder druk te zetten…

(door Rob Bleijerveld)

Begin februari deed de Raad van State uitspraak in een aantal zaken waarin sprake was van zogenaamde ‘Polen- en Bulgarenconstructies’ in de champigonsector. Via dubieuze arbeidsconstructies werd volgens de R.v.S. de Wet Arbeid Vreemdelingen omzeild en werden werknemers niet betaald volgens de Nederlandse wet- en regelgeving. In acht gevallen was eerder al door een lagere rechter een boete opgelegd aan de telersbedrijven in kwestie. En een andere ondernemer, die eerste instantie in het gelijk was gesteld, werd in hoger beroep ook veroordeeld.

Sommige malafide telers verkopen hun champignons “op stam” of “op bed” (ofwel: de paddestoelen blijven gewoon waar ze zijn) aan bv’tjes in bijvoorbeeld Bulgarije. Deze bv’s – soms zelfs dochterondernemingen van de telersbedrijven – huren op hun beurt Bulgaren of andere Oosteuropeanen in die hier de champignons komen plukken of snijden. De champignons zijn nu eigendom van de Bulgaarse onderneming zodat die slechts het lagere Bulgaarse minimumloon hoeft uit te betalen, en niet het hogere Nederlandse. Althans, dat is zo volgens de afspraken over het vrije verkeer van personen en diensten in de EU. Maar de Nederlandse wet gaat ervan uit dat buitenlanders die hier komen werken recht hebben op betaling van het Nederlandse minimumloon… [1]

Tot nu toe hebben rechters onderling tegenstrijdige uitspraken gedaan in zaken rondom deze constructies. Sommige telers zijn veroordeeld tot het betalen van een boete; anderen werden vrijgesproken. De stichting Fair Produce Nederland die ijvert voor eerlijke arbeidsconstructies, duurzaam ondernemen en een goed imago [2] voor de sector hoopt dat de uitspraak van de RvS voldoende juridische duidelijkheid verschaft en zal leiden tot aanpassing van wet- en regelgeving. Voorzitter Krouwel van Fair Produce NL zei blij te zijn met de recente uitspraken van de Raad van State. Maar het zou helpen als er (meer) druk wordt uitgeoefend op supermarkten om geen ‘besmette’ champignons in te kopen.

Nieuw keurmerk: Fair Produce NL

Medio 2011 hebben een viertal champignonbedrijven samen met LTO Paddestoelen en groothandelsbedrijf Frugi Venta het keurmerk Fair Produce opgezet ten behoeve van de eerlijke oogst van champignons [3]. Ook de Rabobank, FNV Bondgenoten [4] en de CNV zijn betrokken geweest bij het initiatief.

Handelsbedrijven die zich aansluiten, verplichten zich ertoe alleen champignons af te nemen van gecertificeerde telers. De aangesloten en gecertificeerde telers mogen geen werknemers in dienst hebben die worden betaald door een buitenlands onderneming. De ‘verloning’ in Nederland moet transparant en toetsbaar zijn en er moet sprake zijn van goed werkgeverschap. Men gaat daarbij uit van de Nederlandse arbeidswetgeving, van redelijke inhoudingen voor huisvesting en vervoer e.d. en van naleving van de bestaande NEN 4400-1 norm voor intermediairs. Zowel deelnemende producenten en handelaren worden gecontroleerd door een onafhankelijk bureau en gecertificeerd indien ze aan de specifieke eisen voldoen.

Vooralsnog vallen alleen in Nederland geteelde en geproduceerde champignons onder het keurmerk. Daarbij heeft Fair Produce NL zich als uiteindelijk doel gesteld om het keurmerk voor eerlijke arbeid uit te breiden naar andere productgroepen in de land- en tuinbouw, zoals de glasgroente- en aardbeienteelt.

Supermarkten weigeren mee te doen!

Eind januari 2012 was er een golf van publiciteit over het feit dat de gezamenlijke Nederlandse supermarkten weigeren mee te werken aan dit keurmerk. Ondanks hun algemene opstelling ten aanzien van maatschappelijk verantwoord ondernemen en de stappen die ze op dat vlak hebben gezet, weigeren de supermarkten af te zien van inkoop van champignons zonder keurmerk. Dat bleek tijdens een radio-interview door Felix Meurders (de Gids FM, VARA) [5] met voorzitter Marc Jansen van het CBL, de koepelorganisatie van supermarkten.

Jansen vindt niet dat de supermarkten verantwoordelijk zijn voor de onderbetaling van werknemers in de champignon-sector. Het gaat volgens hem om een constructie die in elk geval niet verboden is en een die past binnen Europese wetgeving op gebied van dienstverlening. Zijdelings refereerde hij daarbij aan de situatie van beroepschauffeurs. In zijn ogen zouden de supermarkten zelfs de mededingingswet overtreden indien de hele branch zou overgaan op dit keurmerk. De suggestie om dan zowel champignon-bakjes met, als bakjes zonder keurmerkstikker in de schappen te zetten zodat de klant kan kiezen, wees hij van de hand.

Volgens hem is er goede wetgeving en goed handhaving in Nederland en houden de supermarkten zich aan de wet en aan de cao die ze hebben afgesloten voor hun eigen medewerkers. “Dat zouden de leveranciers van supermarkten ook moeten doen; wij zijn niet degenen die als een politieagent zouden moeten optreden,” aldus Jansen. Hij gaf aan dat de supermarkten wel certificaten hanteren voor producten uit ontwikkelingslanden waar geen wet- en regelgeving is zodat daar extra eisen worden gesteld aan arbeidsomstandigheden. Maar uitgaande van de Nederlandse wetgeving en de Nederlandse omstandigheden zijn keurmerken hier helemaal niet nodig volgens de CBL-voorzitter. Hij was van mening dat de champignonsector zelf verantwoordelijk is en zei verder: “Ik vind dat de vakbonden daar dan ook maar eens een rechtszaak over moeten voeren tegen die partijen waar ze dan zo te hoop lopen. Dan is daar ook eens duidelijkheid over.”

Verhoudingen in de sector

Door de toegenomen concurrentie uit andere landen (als Polen) is het aantal bedrijven in Nederland de afgelopen 10 jaar sterk gedaald, evenals het aantal hectare waarop de paddestoelen worden geteelt. De bedrijfsgrootte verdubbelde echter en de productiewaarde nam sterk toe.
De versterkte concurrentie en de mogelijkheden voor grensoverschrijdende dienstverlening die de Europese wetgeving biedt, maakten de opkomst van dubieuze arbeidsconstructies mogelijk. Naar schatting 70-80% van de champignons wordt zo geoogst. Het levert malafide telers een reductie op hun kostprijs van rond de 24 cent per kilo op en een gegarandeerde afzet. Door de prijsdruk is het bijna onmogelijk voor Nederlandse telers om niet ook dit soort constructies toe te gaan passen, willen ze niet failliet gaan. Er zijn meldingen van telers die door supermarktbedrijven onder druk zijn gezet om met hun prijs omlaag te gaan als ze willen blijven leveren.

De Arbeidsinspectie waar de supermarkten aan refereren wat betreft toezicht (en handhaving) van de wet, heeft een beperkte capaciteit om misstanden aan te pakken. Er worden weliswaar her en der boetes uitgedeeld, maar evengoed waren er tot nu toe ook geregeld vrijspraken bij rechtbanken. Daarbij is een malafide arbeidsconstructie erg lucratief: een gemiddeld bedrijf bespaart zo per jaar 200.000 tot 280.000 euro. En dan is er voldoende geld is om dure advocaten en gespecialiseerde ‘constructeurs’ in te huren….
Onder telers die niet willen meedoen aan deze parktijken is er felle kritiek op het tekortschieten door de overheid die hen niet beschermt. Uit anonieme meldingen aan dagblad De Pers blijkt dat vele champignontelers hierdoor inmiddels psychisch en financieel “kapot zijn gemaakt”.

Volgens voorzitter Krouwel van Fair Produce NL kan het probleem eenvoudig worden opgelost door de supermarktprijs voor een bakje champignons met 4 of 5 cent te verhogen. Volgens dagblad De Pers onderhandelt hij achter de schermen al maanden tevergeefs met de supermarkten.

Reactie van koepelorganisatie van de supermarkten

Hoewel menig supermarktketen opgeeft van haar inzet voor maatschappelijk verantwoord ondernemen (“ethisch verantwoord inkopen”, “duurzaamheid”, “eerlijke handel”) geeft de branch hier niet thuis.

Marc Jansen, directeur consument en veiligheid bij het CBL, de koepelorganisatie van de supermarkten, is van mening dat groothandelsbedrijven, telers en vakbonden een “vuile campagne” voeren om het keurmerk Fair Produce op champignons en andere tuinbouwproducten in de winkel te krijgen. Het CBL stoort zich met name aan een artikel in Dagblad de Pers van 30 januari (“We eten gangsterchampignons; ‘De supermarkten zijn de grootste bottleneck'”) waarin het de hand ziet van Fair Produce NL. De supermarkten willen niet een sector op de been houden door in te kopen met een toeslag voor iets dat wettelijk geregeld moet worden, aldus Jansen. Hij vermoedt dat de telers en handelsbedrijven met het keurmerk handelspolitiek willen voeren om hun eigen positie te verbeteren.

Wat te doen?

In het zuiden van de VS voeren de Immakolee Workers, de coalitie van Amerikaanse tomatenplukkers uit Florida, een harde strijd voor beter loon en betere arbeidsomstandigheden. Ze eisen 1 penny per pound (grofweg 1 eurocent per kilo) geplukte tomaten meer. In eerste instantie richtten ze hun protest en acties tegen de telers als direct verantwoordelijken voor het lage stukloon. Maar door de onderlinge, harde concurrentie tussen de telers en doordat ze voor de afzetprijs afhankelijk zijn van grote afnemers, was dat niet succesvol. Pas toen ze – samen met organisaties van consumenten, kerken, studenten, en anderen – een stevige en langdurige campagne gingen voeren tegen die afnemers werden er successen geboekt. [6] Een mooi voorbeeld van wat in Nederland misschien ook nodig is, en wel campagne voeren tegen de afnemers, met name de supermarkten voor eerlijke lonen en goede arbeidsomstandigheden….


Noten:

[1] Er is daarnaast ook sprake van wantoestanden. De inspectie kwam gevallen tegen waarbij veel minder werd uitbetaald dan afgesproken, en waarbij teveel geld werd ingehouden voor huisvesting, eten of opleiding. Ook moesten de arbeiders veel meer uren werken dan waarvoor ze werden betaald. Bij klachten over loon of arbeidsomstandigheden werden boetes tot € 250 opgelegd door de werkgever.
[2] Hoewel de kosten om te voldoen aan het keurmerk hoger zijn, zien sommige bedrijven mogelijkheden om zich naar de consument toe op een positievere manier te profileren. Dan gaat het er om invulling te geven aan wat als maatschappelijk verantwoord wordt ervaren. Niet alleen wat betreft de oogstwijze (oa. de factor arbeid), maar ook op gebied van milieu (minimaal of geen gebruik van gewasbeschermingsmiddelen), smaak en gezondheid.
[3] “Fair Produce NL keurmerkreglement voor aansluiting en toezicht”, 26 juli 2011 (zie voor meer hierover: “Comité Champignonhandel“.
[4] FNV Bondgenoten benaderde LTO Nederland al in het begin van 2010 over het opzetten van een keurmerk na de publicatie van een rapport van de Arbeidsinspectie (Interventieteam Champignons) over de vele misstanden in de sector. In de zomer van 2010 werden bijvoorbeeld acht telers in Brabant en Limburg gearresteerd op beschuldiging van witwasserij, belastingontduiking en deelname aan een criminele organisatie. (“Bondgenoten wil keurmerk voor champignontelers,” De Zaaier, oktober 2010). De bond is geïnspireerd door de Immakolee Workers, de coalitie van Amerikaanse tomatenplukkers, die door jarenlange actes verbeteringen wisten af te dwingen in hun werkomstandigheden en beloning. De Immakolee Workers willen nu dat ook Ahold maatregelen neemt om uitbuiting van plukkers in de VS tegen te gaan. (“FNV: keurmerk voor bonafide teeltbedrijven,” 18 juni 2010).
[5] “Supermarkt: ‘goede’ champignon’ niet onze zaak’,” 30 januari 2012.

[6] Meer hierover is te vinden op: Supermacht.nl

Bronnen:
– “Fair Produce blij met uitspraak Raad van State,” 7 februari 2012.
– “Fair Produce NL naam keurmerk eerlijk plukken,” 1 februari 2011.
– “Keurmerk voor de eerlijke oogst van champignons,” Champignons(Ons) werk/ CNC Magazine, maart 2011.
– “De Nederlandse paddenstoelenteelt blijft krimpen,” WUR, 2011.
– “Veel fraude ontdekt in champignonteelt,” 15 juni 2010.
– “We eten gangsterchampignons – ‘De supermarkten zijn de grootste bottleneck’,” De Pers, 30 janauri 2011.
– “CBL: Vuile campagne tegen supers,” Distrifood, 8 februari 2012.
– “Voorstel Fair Produce Nederland: nieuw keurmerk voor (Nederlandse) landbouwproducten,” 1 augustus 2011.

(verkorte weblink: https://www.supermacht.nl/?p=488)

Een reactie op Meer druk op supermarkten nodig na “champignon”-uitspraak Raad van State

  1. #1 14-02-2012 10:56
    Misschien dat het juridisch wel mogelijk blijkt om buitenlandse werknemers in Nederland onder het Nederlandse minimumloon te betalen, maar het is in mijn ogen immoreel. De consument zou een keuze moeten kunnen maken. Het is zaak om (ook) champignons met keurmerk in de schappen te krijgen, zodat de consument zijn verantwoordelij kheid kan nemen. Zolang dat nog niet het geval is zouden de namen van supermarkten die aantoonbaar zaken doen met telers die de gewraakte constructie hanteren, gepubliceerd kunnen worden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *