Blaming the victims? NMa-onderzoek naar prijsafspraken onder tuinders

Met veel
machtsvertoon deed de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) op 28
juli invallen bij 8 groente verkopende telerscoöperaties en
groothandels [1] Dit is in het kader van een onderzoek naar mogelijke
marktverdeling en prijsafspraken in de sector over de periode van
1998 tot nu. Zestig andere organisaties kregen per brief de opdracht
om relevante gegevens te verstrekken.

De invallen wekten veel onbegrip en
leidden tot onrust en kwaadheid in de tuinbouwwereld. Volgens
menigeen komen de afzetpartijen van telers in een kwaad daglicht te
staan – juist nu vele tuinders het zeer moeilijk hebben door de zeer
lage afzetprijzen. Het lijkt dan ook onlogisch dat er sprake is van
prijsafspraken.

Volgens voorzitter van Ruiten van LTO
Glaskracht plaatst het onderzoek tuinders ten onrechte in de
criminele sfeer. Hij is daar erg kwaad over, juist omdat men in alle
openheid – en mede op aanraden van de overheid [2] en banken –
bezig is te onderzoeken hoe de telersorganisaties hun krachten kunnen
bundelen om een betere prijs te bedingen bij de inkoopcentrales van
de supermarktketens. Hij vreest dat het NMa-onderzoek deze
initiatieven frustreert en eist opheldering van de Nederlandse
Mededingings Autoriteit (NMa) over de aanleiding voor het onderzoek.

Prijsafpraken?

Inmiddels blijkt uit uitgelekte
brieven dat de Nma waarschijnlijk uitgaat van het manipuleren van de
dagprijzen van komkommers, paprika's en tomaten. DIT doordat de
verkooporganisaties van groenten elkaar de prijslijsten toesturen en
elkaar mondeling op de hoogte houden. Dat zou de concurrentie
beperken en de consument schaden. In de pers wordt verder
gesuggereerd dat de NMa beschikt over informatie van “binnenuit”.

Jeroen Verheul van het Agrarisch
Dagblad betwijfelt dat er sprake is van een georganiseerd systeem van
prijsafspraken op de groente- en fruitmarkt. De vele spelers
beconcurreren elkaar namelijk tot op het bot. Verheul: “ Contacten
tussen verkopers lijken aannemelijk, maar de prijzen fluctueren zo
snel dat voor prijsafspraken voor de daghandel geen ruimte lijkt.
Voor weekcontracten wordt wel naar elkaar gekeken, maar de partijen
kunnen het zich niet veroorloven grote contracten te missen en te blijven zitten met onverkocht product. Zij zullen elkaar onderbieden”
[3].

Voorzitter Jasperse van de
telerscollectieven P8, K8 en A8 – de brancheorganisaties voor
respectievelijk paprika, komkommer en aubergine – ontkent dat er
prijsafspraken worden gemaakt. Wel wordt er volgens hem
prijsinformatie met de leden gedeeld, maar dat is toegestaan.
Directeur Baljeu van handelskoepel Frugi Venta stelt dat het normaal
is dat informatie wordt uitgewisseld. Het ligt weliswaar op de grens
van wat mag, maar bij handel gaat het volgens hem juist om
informatie-uitwisseling. Directeur Koning van handelspartij Frankort
en Koning gaat er van uit dat er geen prijslijst bestaat omdat met
name de groentesector er één is die niet in staat is afspraken te
maken…

Het onderzoek kwam trouwens niet als
verrassing: in zijn jaaragenda had de NMa al aankondigd de sector
onder de loep te zullen nemen. Het gaat om grote belangen. De omzet
van de groente- en fruitsector is ongeveer 12 miljard euro per jaar
en de AGF (aardappelen, groente en fruit) vormt de grootste
categorie in de Nederlandse supermarkte
n (omzet meer dan 3
miljard euro). Daarbij zit de handel in AGF gecompliceerder in elkaar
dan die van fabrieksgoederen. Er is namelijks weinig of geen sprake
van eigen merken of een eigen verkoopapparaat. De diversiteit aan
groenterassen is erg groot en er zijn veel aanbieders actief. “Om
hun producten op de markt te brengen moeten die duizenden telers wel
samenwerken,” aldus Jaspers.

APO's

In de glastuinbouw is
men al enige tijd bezig met nieuwe samenwerkingsstrukturen om de
positie van afzetorganisaties ten opzichte van de grote
supermarktketens te versterken. Er wordt bijvoorbeeld gewerkt aan de
fusie van telersverenigingen tot zogenaamde Associaties van Producten
Organisaties (APO’s). De Europese wetgeving biedt daartoe
mogelijkheden, maar waar de grenzen van de “mededinging” precies
liggen is nog onduidelijk [4]. In elk geval wil men juridisch op
¨safe¨ spelen en tenminste een van de organisaties heeft om die
reden al een screening door de NMa ondergaan. Het is de bedoeling dit
najaar de eerste aanvraag te doen voor een APO. De werkgroep APO
Paprika en het Productschap Tuinbouw zien in de NMa-aktie geen
aanleiding om af te zien van dit voornemen.

Marktverhoudingen

Begin
deze maand ontvingen de glasgroentekwekers slechts 22 cent per kilo
trostomaat, 13-14 cent per komkommer en 6-7 cent per paprika, terwijl
de consument daarvoor in de supermarkt respectevelijk 1 euro, 50 cent
en ongeveer 1 euro neerlegt. Het ¨dramatisch slechte seizoen” [5]
is er mede debet aan dat de teler nu zelfs moet toeleggen op de
afzet, terwijl de consument in de portomonee weinig of niets merkt
van de sterk gedaalde prijzen. Afgezien van deze tijdelijke dip, is
de positie van tuinders tegenover de grootste eindafnemers, de
supermarktketens, over het algemeen erg zwak. Zij stellen in
belangrijke mate de leveringsvoorwaarden vast en bepalen de prijs.
Dat is vooral te wijten aan de voortdurende concentratie en
internationalisering van de inkoopcentrales en
supermarkten.

Aan de aanbodkant is de versnippering in de loop
der jaren alleen maar toegenomen. Na een mislukte fusie van veilingen
in de ´90-er jaren en uit onvrede met de daaruit ontstane The
Greenery over afzetprijzen, zetten tuinders hun eigen
afzetorganisaties op. Deze 22 verenigingen leveren nu via
verkoopdochters zelf aan de supers of doen dat via de
groentegroothandels.
Andere factoren die een rol spelen in de
zwakke positie van de producenten zijn de Europese overproductie, de
dure euro (ongunstig voor export), de kredietcrisis (minder
bestedingen) en de dure gascontracten die veel telers hebben
afgesloten.

Begin dit jaar puliceerde het Landbouw Economisch
Instituut (LEI) een rapport over het grote verschil in winstmarges
tussen de verschillende spelers in de sector. Vanaf 2000 maakten de
telers slechts één jaar winst, terwijl de supers en groothandels
steeds op een jaarlijkse winst van 2 tot 3 procent kwamen. Die winst
was mede het gevolg van meer samenwerking tussen supermarkten en het
grote marktaandeel van de inkoopcombinaties van Albert Heijn,
Superunie en Schuitema. Het verschil tussen inkoop- en verkoopprijzen
liep in de loop van 10 jaar steeds meer op en prijsstijgingen worden
door de supers sneller verwerkt in de consumentenprijs dan
prijsdalingen [6].

Europa

In januari 2007 stelde de
Europese Commissie vast dat supermarkten een zwaar stempel op de
markt van groenten en fruit drukken door hun hoge graad van
machtsconcentratie. De commissie ziet in de toename van de
organisatiegraad van telers en de versterking van de rol van hun
verenigingen de enige oplossing om dit ,,structurele probleem"
op te lossen.

Volgens een woordoerder van de afdeling
mededinging van de Commissie is de EU echter niet betrokken bij het
huidige NMa-onderzoek. Dat is volgens mededingingsadvocate Plomp
(kantoor BarentsKrans) opmerkelijk omdat de Commissie
¨bij groente en fruit hiervoor aangewezen partij is via het
Gemeenschappelijk marktordeningsbeleid”. Ook kan ze
mededingingsautoriteiten inschakelen om zo´n onderzoek uit te laten
voeren.¨

Alles wijst erop dat dit een onderzoek is waarover
de NMa zelfstandig de regie voert. Wel werd de hulp van Belgische
Raad van Mededinging ingeroepen. In België waren er ook invallen,
gelijktijdig met die in Nederland en de akties waren minitieus op
elkaar afgestemd.

Supermarkten

In de tuinbouwsector vindt men het vreemd dat de NMa geen invallen
doet bij supermarkten. Sommigen zeggen dat juist daar de kans groot
is concurrentievervalsing en marktdominantie
op het spor te komen. De NMa vroeg enige tijd geleden bij de
supermarkten die lid zijn van het Centraal Buro Levensmiddelenhandel
(CBL) de wekelijkse prijsgegevens op van 20 versproducten (waaronder
groente en fruit) over een periode van een aantal jaren. Dit
onderzoek zou echter los staan van de recente invallen in de
tuinbouwsector, aldus een NMa-woordvoerder. Het zou gaan om het
inzicht verkrijgen in de prijsopbouw bij supermarkten. Er worden geen
boetes uitgedeeld. De uitslag wordt reeds dit najaar verwacht. De
uitslag van het onderzoek naar de tuinbouwsector komt 1 jaar later.

Politiek

De NMa-aktie
is het CDA-Kamerlid Jan Mastwijk in het verkeerde keelgat geschoten.
Hij zei dat hij minister Verburg van LNV schriftelijk zal vragen hoe
mogelijke prijsafspraken van telers zich verhouden tot de zeer
dominante rol die supermarkten bij de prijsvorming spelen. Hij
verwijst naar een Kameroverleg met de minister waarin haar is
verzocht nader onderzoek te doen naar prijsafspraken van supermarkten
[7].

Mededinging aanpassen?

Men kan zich met
Henk Dokter (De Boerderij , 4 augustus) afvragen of de
mededingingsregels wel zijn toegemeten op de bedrijfsvoering in de
tuinbouw, maar ook in de melkveehouderij, aardappelteelt en andere
landbouwsectoren. Er zijn veel kleine aanbieders van producten met
beperkte houdbaarheid die afzonderlijk ¨weinig te vertellen en veel
te accepteren hebben als ze geen onderlinge afspraken mogen maken.¨
Hij vindt het tijd dat de concurrentieregels worden getoetst op de
werkbaarheid voor de agrariërs
[8].

Maar om te voorkomen dat een groot deel van de
tuinderijen op de fles gaan moet misschien worden overwogen om het
voorstel van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond en de Dutch
Dairymen Board over te nemen. Zij streven naar een productiesysteem
dat uitgaat van een regionale Europese markt, met productieafspraken,
redelijke prijzen en een leefbare inkomens voor de boeren.


Bronnen:
Agrarisch
Dagblad/ Voedingstuinbouw-nieuws
(
http://www.agd.nl/Nieuws/Voedingstuinbouw.htm
);
BN-DeStem, NRC, Trouw, De Boerderij, Distrifood en het Nederlands
Dagblad.

Noten:
[1] Voorzover bekend gaat het om de Greenery, Zon Fruit &
Vegetables, FresQ (Fresteem), Combilo, Scherpenhuizen, Levarht,
Westveg en Komosa.
[2]
Zie “Tuinbouw hoopt op effect oproep Verburg,” Agrarisch Dagblad
, 19 augutus 2008
(
http://www.agd.nl/1058718/Nieuws/Artikel/Uitspraak-Verburg-steun-voor-bundelingsdialoog.htm).
[3]
Jeroen Verheul in “Parallellen inval met eerdere NMa-zaken gaan
mank ,” Jeroen Verheul , Agrarisch Dagblad , 5 augustus 2009
(LexisNexis Nl). Jaap Bastmeijer, directeur van winkelketen
Nettorama, zegt dat er op de “vrije inkoopmarkt” geen sprake is
van een minimumprijs of prijsafspraken. Nettorama gaat in
tegenstelling tot andere supermarktketens geen contracten aan, maar
koopt in op de dagmarkt. (In: “’Minimumprijs bestaat niet op
vrije inkoopmarkt’ ,”
Agrarisch
Dagblad , 5 augustus 2009 (
http://www.agd.nl/1081509/Nieuws/Artikel/Minimumprijs-bestaat-niet-op-vrije-markt.htm).
[4]
Krom komkommeronderzoek ,” De
Boerderij , 4 augustus 2009 (LexisNexis Nl). Dit geldt ook voor de
sectoren als de akkerbouw en melkveehouderij. Een poging van
aardappeltelers om begin dit jaar te komen tot afzetbundeling
mislukte voortijdig zodat een NMa-toets uitbleef. Melkveehouders
verenigd in de Dutch Dairymen Board willen een hogere melkprijs door
beperking van het melkaanbod, en er wordt in de zuivelsector gepraat
over een mogelijke samenwerking om te komen tot een betere
prijsvorming.
[5]
Begin juli drongen CDA, PvdA en VVD er bij minister Verburg op aan om
snel te komen met steunmaatregelen voor glastuinbouwers die in grote
financiële nood verkeren. Vier van de tien glastelers hebben acute
geldproblemen door het instorten van de prijzen (in tientallen jaren
is dit niet voorgekomen…) en de hoge energiekosten. Ze houden er
rekening mee met hun bedrijf te moeten stoppen. Met deze sector zijn
direkt en indirekt 350.000 arbeidsplaatsen gemoeid. ¨Politiek schiet
glasteler te hulp ,¨ Nederlands Dagblad , 2 juli 2009
(
http://www.nd.nl/artikelen/2009/juli/01/politiek-schiet-glasteler-te-hulp
).
[6]
¨Prijsvorming
Glastuinbouw
,”Bunte cs., LEI, januari 2009.
[7]
¨Actie NMa wekt verbazing ,¨ De Boerderij, 4 augustus 2009
(LexisNexis Nl).
[8] ¨Krom komkommeronderzoek ,” De Boerderij ,
4 augustus 2009 (LexisNexis Nl).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *