Over slavernij in Zuidspaanse tuinbouwsector, over supermarktmacht en de Euromed vrijhandelszone

(6 juli 2008) Hier is een impressie van een recent interview met een vakbondskader van de Spaanse vakbond SOC-SAT over de erbarmelijke leef- en werkomstandigheden van documentloze tuinarbeiders in de Zuidspaanse tuinbouwgebieden. Aansluitend een paar punten overgenomen van een recente discussieronde in zeven Duitse steden over de afbraak van sociale rechten en milieu door grote supermarkten, waarbij ook de Spaanse tuinbouw ter sprake kwam. En aandacht voor verzet tegen een top van de Europese Unie en landen uit het Middellandse Zeegebied op 13 juli over een vrijhandelszone en een gemeenschappelijk migratiebeleid.


(door Rob Bleijerveld)

Van half april tot begin juni 2008 was er een sprekerstour in een zevental Duitse steden met als thema “Supermarkten en globalisering – over de uitverkoop van sociale rechten door de EU, Lidl en co”. Op de avonden kwamen de toenemende machtsconcentratie van inkoopcentrales en supermarktketens, de systematische schending van sociale rechten (in supermarkten en tuinbouwgebieden), de milieuvernietiging en (in)direkte gezondheidsschade (gif, grondwateronttrekking) en de verdrijving van de markt van kleinschalige boeren en handelaren in de zuidelijke landen aan de orde. In het panel zaten sprekers van de Duitse dienstenbond Ver.di, van Informationsstelle Lateinamerika, van de ATTAC-werkgroep “Genoeg voor allemaal” en (op 14 mei in Bremen) ook van de Andalusische Arbeidersbond SOC-SAT.

De organisatoren wilden nagaan of en hoe de protesten tegen de werkomstandigheden bij Lidl in Duitsland konden worden verbonden met het verzet van de documentloze tuinarbeiders in Zuidspanje. Ook wilde men aan het publiek de vraag voorleggen wat we eigenlijk zouden willen consumeren en produceren, en onder welke omstandigheden. Daarbij moet niet uit het oog worden verloren dat vele consumenten in Duitsland uit financiële overwegingen geen andere mogelijkheid hebben dan te shoppen bij de discounter of goedkope super.

Op 3 juli verscheen er in het Duitse blad Jungle-World een interview met de Spitou Mendy, vakbondskader van de SOC-SAT, die op 14 mei in Bremen over de situatie van de tuinarbeiders zonder geldige verblijfs- en werkvergunning sprak die in de Zuidspaanse tuinbouwgebieden onder erbarmelijke omstandigheden leven en werken. Het interview verscheen aan de vooravond van de EuroMed-top van 13 waar ondermeer wordt gesproken over het uitbesteden van de “opvang” van migranten uit Afrika” door de ‘frontlijn-landen’ Marokko, Algerije, Libië en Mauretanië zodat ze niet Europa zullen bereiken.

Samenvatting van het interview:

De Senegalees Spitou Mendy werkt sinds 2001 in de kassen bij de stad Almería, waar het merendeel van de in Duitsland verkochte groente en fruit wordt geteeld. Sinds 2007 is hij de plaatselijke afgevaardigde van de Andalusische vakbond van veld- en landarbeiders SOC die zich bezig houdt met de problemen van migrantenarbeiders uit sub-Sahara. De SOC (Sindicato de Obreros del Campo y del Medio Rural de Andalucía) is onderdeel van de vorig jaar opgerichte SAT. De interviewer begeleidde Mendy op zijn wekelijkse rondgang door het kassen-labyrint waar hij de tuinarbeiders opzoekt die daar in zelfgetimmerde hutten (‘chabolas’) wonen om met hen te praten over hun werk- en leefomstandigheden.

Op de vraag van de (Duitse) interviewer of er ook wel eens plaatselijke journalisten meegaan, geeft Mendy aan dat dat niet zo is, omdat dat de journalisten zou komen te staan op een veroordeling als “vijand van de plaatselijke economie”.

Kritiek op de werk- en leefomstandigheden van de documentlozen is in de Spaanse dorpen en steden namelijk niet welkom. Mendy vertelt dat de meeste arbeiders die hier tussen de kassen wonen niet beschikken over geldige verblijfs- en werkvergunningen. De veelgebruikte term ‘illegaal’ klopt overigens niet (“Want geen mens is illegaal”) en zelfs de aanduiding ‘documentlozen’ is een ‘politiek etiket’ en niet correct omdat de meesten wel een pas meenamen toen ze hiernaar toekwamen. Ze wonen niet in een pension of woning omdat Spaanse pensionhouders en verhuurders hen niet toelaten en omdat de  meesten door het onregelmatige arbeidsaanbod niet genoeg kunnen sparen voor de huur. Slechts een enkeling komt naar deze chabolas omdat hier geen huur of belastingen worden betaald.

De interviewer neemt aan dat de overheid blijkbaar toestaat dat er hier een informele arbeidsmarkt is en vraagt naar de prekarisering van de arbeidsverhoudingen en naar de effecten van deze situatie op de plaatselijke bevolking.

Mendy: De Spaanse staat gedoogt graag de als illegaal aangeduide arbeidskrachten. Zo wordt een deel van de ‘documentloze’ immigranten uit sub-Sahara Afrika die op de Canarische Eilanden aankomen na een 40 dagen lang verblijf in een strafkamp met uitwijzingsbevel op zak naar Madrid gevlogen. Volgens een overeenkomst tussen de regionale regering van Canarias en de centrale Spaanse overheid geldt er een quotumregeling voor hen die niet kunnen worden teruggestuurd. In Madrid krijgen zij van NGOs een buskaart om door te reizen naar het kassengebied van Almería.

In de kassen werkt niemand met officiële papieren; de bazen houden zich daarom niet aan regelingen voor tarieven en uurloon. De arbeiders worden in een prekaire situatie (slecht betaald werk en zonder garantie op voortzetting ervan) gehouden, omdat een arbeider die wel papieren verkrijgt meteen weg is, op zoek naar werk met een normaal loon. De voortdurende angst voor een mogelijk uitwijzing, het gebrek aan financiële middelen en de hoge werkloosheid in de regio maakt dat men de bestaande arbeidsvoorwaarden accepteert.

In deze regio zijn geen Spanjaarden te vinden die dit werk willen doen en daarom heeft de uitspraak “Buitenlanders pikken onze banen in” geen betrekking op de kassensector.

De interviewer vraagt vervolgens naar de landen waaruit de arbeiders komen, hoe zij zijn vertegenwoordigd in het SOC, en hoe het zit met vrouwen?

Mendy: de meeste arbeiders komen uit Marokko (want dat is dichtbij), anderen komen bijvoorbeeld uit Guinea-Bissau, Senegal, Mali, Roemenië en Zuidamerika. De SOC vecht voor mensenrechten en er is geen vertegenwoordiging naar etniciteit of nationaliteit. Onze hulp wordt alleen ingeroepen wanneer er zich problemen voordoen; er is geen lidmaatschap op basis van politieke grondslag. Vrouwen worden slechts af en toe in de kassen terwerk gesteld, de meesten van hen doen sorteer- en inpakwerk in de loodsen en pakhuizen.

Waarom heeft het SOC met andere kleine vakbonden de SAT heeft opgericht?

Mendy: De samenstelling van de arbeidskracht is in de loop van de tijd veranderd en de SOC werd in toenemende mate een aanspreekpunt voor ‘documentlozen’ die in andere sectoren dan de tuinbouw actief zijn. Ook zijn er arbeiders die niet weten waar ze met hun probleem terecht kunnen. De SAT is opgericht om hier goed op in te kunnen spelen. De grote bonden, Comisiones Obreras en UGT, tekenden weliswaar overeenkomsten over arbeidsvoorwaarden met de werkgevers, maar ze doen niets om na te gaan of en hoe ze worden nagekomen. Wij doen dat wel, hoewel we niets hebben ondertekend. Alleen door ons werk komen de problemen van de arbeiders naar buiten.

Hoe kunnen consumenten de arbeidersstrijd ondersteunen?

Mendy: Ondanks dat de er slechts 20 cent van elke euro naar de boeren (producenten) gaat, zou een consumenten-boykot van supermarktproducten geen oplossing bieden. We strijden voor betere werk- en leefomstandigheden, voor rechtvaardige prijzen, lonen en arbeidsvoorwaarden. Weliswaar is er sprake van slavenarbeid, maar een boykot betekent dat dezelfde producten dan uit Israël of Marokko worden gehaald waar loon en arbeidsomstandigheden nog veel slechter zijn. Het dagloon (8-urige werkdag) bedraagt in Marokko 5 euro en in Almería is dat 35 tot 37 euro)!

De interviewer vraagt of de Marokkaanse concurrentie met Andalusië hier leidt tot meer prekarisering?

Mendy denkt dat dit niet het geval zal zijn. In eerste instantie wilden de Spaanse boeren concurrerende producten uit Marokko weren, maar inmiddels zijn ze bezig hun bedrijven te “delokaliseren”. Ze kopen land in Marokko en richten daar grote kassenbedrijven op. De daar geteelde tomaten worden naar Almería getransporteerd en voorzien van een etiket “Producto de España”. Zo gaat dat in het kapitalisme: bewegingsvrijheid voor producten, niet voor mensen. Zo is de handelsstrijd beslecht in het voordeel van de Spaanse ondernemers. En de (goedkopere) Marokkaanse tomaten worden in Duitsland verkocht als Spaanse tomaten…

Als laatste haalt de interviewer de tegentop aan die op 5 en 6 juli in Parijs wordt gehouden (en waar tegenstanders van de handelsovereenkomst tussen de EU en de Mediterrane landen zich beraden op een gemeenschappelijk verzet). Neemt de SAT deel aan dit protest deel?

Mendy geeft aan hiervan nog niet te hebben gehoord, maar dat de SAT zeker zal meedoen als ze wordt uitgenodigd. “We ondersteunen elk initiatief dat zoekt naar oplossingen voor de wereldproblemen. Europa dikteert nog steeds de voorwaarden voor de globalisering en zolang de landen waar de migranten vandaan komen niet met een stem spreken, zullen alleen die producten legaal Europa binnen blijven komen.¨

Relevante trefwoorden uit de Duitse supermarkt-discussie:

* ‘Expansie’:
Sinds het eind van de 80-er jaren verkrijgen supermarktketens steeds meer macht in de wereldwijde levensmiddelenvoorziening. De liberalisering van de dienstenmarkten onder regie van de Wereldhandelsorganisatie, en de uitbreiding van de EU naar het oosten maakte in de detailhandel een expansiegolf mogelijk die nog steeds toeneemt. Die uitbreiding vindt vooral plaats in Oosteuropa, Latijnsamerika, Azië en minder mate in Afrika (Zuidafrika, Kenia).

* ‘Verdringing’:
De keerzijde van de expansiegolf is grootschalige verdringing. Elke arbeidsplaats bij Lidl vervangt bijvoorbeeld 3 andere arbeidsplaatsen in de Duitse detailsector; en elke supermarktbaan in Vietnam komt in de plaats van 4 of 5 straathandelaren. Dat leidt tot toename van de armoede, tot de leegloop van dorpen of stadswijken, de vernietiging van burennetwerken en het wegvallen van nabijgelegen voorzieningen.

* ‘Prijsdiktaten’:
Door hun marktmacht kunnen supermarkten hun toeleveranciers onder druk zetten om de inkoopprijzen te verlagen. Daardoor dalen ook de arbeiderslonen (zo daalden door toedoen van Britse supers de daglonen van bananenarbeiders in Costa Rica in 2000 van 12-15 naar 7-8 pond). En kleinschalige boer(inn)en in het zuiden kunnen niet voldoen aan de ‘kwaliteitsnormen’ die de plaatselijke en noordelijke supermarkten voorschrijven en zij worden in toenemende mate verdreven door grootschalige plantagebedrijven.

* ‘Milieuvernietiging’:
De schaal en mate van industrialisering van landbouwbedrijven is evenredig met de schade die ze opleveren aan water, bodem en bossen (inclusief de negatieve gevolgen voor het klimaat). In dit verband is het in het openbaar vaak aangehaalde gebruik van gif alleen maar het topje van de (ecologische) ijsberg.

* ‘Arbeidsvoorwaarden’:
Ook de sociale rechten van supermarktpersoneel worden op grote schaal geschonden, of het nu gaat om de uitbetaling van het loon, recht van medezeggenschap, arbeidstempo of winkelopeningstijden. Dat werd duidelijk door de Lidl-campagne van Ver.di.

* Oude tegenstrijdigheden – nieuwe allianties..
De gebruikelijke vraagstukken komen in de discussie over supermarkten naar voren, zoals het debat over behoeften, kansen en beperkingen van ‘Fair Trade’ of de vraag wie het zich kan veroorloven om ‘fair’ of ‘biologisch’ in te kopen. Deze vragen zijn noodzakelijk en legitiem, maar ze moeten in de discussie niet tegenover elkaar worden gezet. Supermarkten zijn een van de kristalisatiepunten waarop vakbonden, sociale bewegingen, NGOs van uiteenlopende aard aktief kunnen worden.

(bron: – “Supermärkte contra globale soziale Rechte. Supermärkte und Globalisierung: Vom Ausverkauf sozialer Rechte durch EU, Lidl & Co.”).

EuroMed 13 juli en tegentop 5 en 6 juli 2008

Op 13 juli is er in Parijs een door de EU georganiseerde ministerstop waar wordt gesproken over het opzetten van de Unie voor de Mediterranea (‘Union for the Mediterranean’). Deze is ondermeer gericht op vrijhandel, marktliberalisering en indamming van migratiestromen naar Europa.

Op 5 en 6 juli houden de Confederation National de Trabajo CNT en andere Franse organisaties een aantal protestbijeenkomsten in Parijs uit solidariteit met de verschillende strijden die in de landen van het Mediterrane Gebied worden gevoerd. Er is een demonstratie en een concert met sprekers op 5 juli en een tegenconferentie op 6 juli, getiteld “Voor een Mediterrane Unie van vrede, vrijheid en sociale rechtvaardigheid”. Op de tegentop zullen vakbondsmensen en activisten uit Palestina, Egypte, Marokko, Tunesië, Algerije, Turkije en Europe aanwezig zijn.

Verklaring: “Een Mediterranea van de Strijd” [vertaald en bewerkt, RB]

De idee van een Mediterrane Unie is niet nieuw, het vloeit voort uit de Barcelona Verklaring en Conferentie van 1995. De Franse minister van buitenlandse zaken Kouchner presenteerde het als een vernieuwing van de Barcelona Overeenkomst die werd ondertekend door alle EU-lidstaten en Marokko, Algerije, Tunesië, Egypte, Israël, De Palestijnse Authoriteit, Jordanië, Libanon, Syrië, Turkije (met een Libië en Mauretanië als waarnemers). Hoewel de doelen zorgwekkend zijn, zijn ze verre van verrassend.

Het belangrijkste aandachtspunt zijn economische kwesties, namelijk het binnen 2 jaar opzetten van een vrijhandelszone en de liberalisering van markten. Dit zal voornamelijk neerkomen op de privatisering van ondernemingen in het zuiden en aansluitend hun overname door ondernemingen uit het noorden. De dramatische sociale gevolgen van dit soort bewegingen zijn welbekend: ontslagen, toenemende ongelijkheid en de ontwikkeling van plaatselijke bourgeoisie, verminderde toegang tot dienstverlening en prijsverhogingen.

Het Franse ministerie voor buitenlandse zaken maakte zijn standpunt over de relatie tussen Frankrijk en de Maghreb-regio als volgt duidelijk: “De landen van de Maghreb (Marokko, Libië, Tunesië, Algerije en Mauretanië) zijn tegelijk een markt en een economische partner. We zijn de belangrijkste exporteur naar Tunesië, Marokko en Algerije. De hele regio heeft goede vooruitzichten voor de toekomst: hervormingen, privatiseringen, grootschalige infrastukturele werken en nieuwe markten verbonden met modernisering.”

Ook ‘veiligheidskwesties’ spelen een rol en met name de strijd tegen ‘terrorisme’ en ‘corruptie’. Op het gebied van corruptiebestrijding valt niet veel te verwachten omdat er te veel belangen op het spel staan. Maar zal de focus op terrorisme leiden tot de arrestatie van militanten de meer klassieke repressieve maatregelen (politie, leger) en nieuwe technologie (vooral DNA databases).

Achter deze kwesties van ‘veiligheid’ gaat ook de aanpak van immigratie schuil. In de regio is inmiddels een bepaalde expertise ontwikkeld op het gebied van migratie: de toename van controle en repressie methoden (kustpatrouilles), uitbesteding van beheer van migratiestromen naar landen in de frontlinie (met name Marokko, Algerije, Libië en mauretanië) om te voorkomen dat Afrikaanse migranten in Europa belanden. Vrijheid van beweging geldt alleen voor kapitaal en bazen, maar niet voor de armen.

Het Franse ministerie voor buitenlandse zaken verklaarde eveneens: “We hebben een culturele nabijheid tot deze landen en we hebben gemeenschappelijke belangen, zoals de uitdaging van de globalisering, druk van islamisten, migratiedruk (als emigratielanden en in toenemende mate als een overstappunt) en terrorisme (vooral als een doel).

Al deze vormen van repressie worden ook ingezet tegen protestbewegingen: vakbondsrechten staan onder druk, ontslag en arrestatie van militanten (zoals die in Marokko op 1 mei). Dit staat ver af van uitspraken over een veronderstelde ontwikkeling binnen de Mediterrane Unie van meer respect voor en de verdediging van mensenrechten zoals de Barcelona Conferentie zou hebben bevorderd.

Tenslotte wordt verondersteld dat deze unie de vrede garandeert. Maar op welke basis? Op de bestaande situatie of op de beëindiging van de uitoefening van koloniale en imperialistische macht van noord tegen zuid, van Israël tegen Palestina, tussen de zuidelijke landen, kortgezegd gebaseerd op het recht van de bewoners van die landen om hun eigeen leven te bepalen?

Deze “nieuwe unie” is een gereedschap van de machtigen en hun belangen. Daarom roepen wij op tot de vorming van een Mediterrane Union van Strijdende Mensen die zich richt op:
– respect voor en ontwikkeling van fundamentele vrijheden, vooral in termen van vakbondsrechten en vrijheid van organisatie en uitdrukking;
– de vrijlating van alle politieke gevangenen, het beëindigen van terreurregimes en het recht op eeneerlijk proces;
– stopzetting van het beleid gericht op de privatisering van openbare diensten en aanvallen op rechten en leefomstandigheden van arbeiders;
– de bewegingsvrijheid van mensen, de sluiting van detentiecentra, en het intrekken van anti-immigratie wetgeving;
– stopzetting van de feitelijke politieke, economische en sociale kolonisatie van het zuiden door het noorden en binnen de zuidelijke regio; en
– respect voor informele en niet door de overheid toegestane culturen.

Bronnen:
– “Supermärkte contra globale soziale Rechte. Supermärkte und Globalisierung: Vom Ausverkauf sozialer Rechte durch EU, Lidl & Co.”
(http://www.politik-kommunikation.de/termine/RLS-Bremen-Supermaerkte-und-Globalisierung-Zum-Ausverkauf-sozialer-Rechte-durch-EU-Lidl-Co/15835).
– “Interview: ‘Die Tomate aus Marokko ist spanisch’, Spitou Mendy im Gespräch über die Arbeitsbedingungen von Migranten in den Gewächshäusern von Almería,” door Ralf Hutter, Jungle World nr 27, 3 juli 2008
(http://jungle-world.com/artikel/2008/27/22151.html).
– “Die Herkunft der Killertomaten,” door Eva Reithofer-Haidacher, Megaphon, 17 januari 2008
(http://kig.mur.at.kwml.net/output/?e=51&page=kig5&a=3ae6825a&b=topics&c=megaphon&d=con).
– “Migranten in Spanien: Wie Sklaven unter Plastik,” Spiegel Online, 22 mei 2007 (http://www.spiegel.de/wirtschaft/migranten-in-spanien-wie-sklaven-unter-plastik-a-483849.html)
– “France, Invitation to the Euro-mediteranean counter summit in Paris (5/6 july),” A-infos 12 juni 2008 (http://www.ainfos.ca/en/ainfos20982.html).
– “Pour une Méditerranée des Luttes” (aankondiging CNT-Vignoles van demonstratie en concert op 5 juli), 24 juni 2008 (http://www.cnt-f.org/)

Over de SOC-SAT (Spaanstalig):
– “Asamblea almeriense de jaleo!!!”, april 2008. (Oorspronkelijke weblink http://jaleo-al-mariyya.blogspot.com/2008/05/manifestacin-del-soc-sat-en-almera.html is niet meer actief).
– “Boletin de información del SOC SAT Almeria, nº3”, 4 juni 2008 (http://www.sindicatoandaluz.org/?q=taxonomy/term/18)
– “500 delegados y delegadas de toda Andalucía participarán en la Asamblea Constituyente del SAT asamblea constituyente,” 17 september 2007 (http://www.sindicatoandaluz.org/?q=node/13).

Verder lezen over Euro-Mediterranean Partnership en de Union for the Mediterranean:
– “The seventh “Euromed Trade” ministerial conference”
(http://www.ue2008.fr/PFUE/cache/offonce/lang/en/accueil/PFUE-07_2008/PFUE-02.07.2008/7e_conference_ministerielle_euromed_commerce).
– “GO-EuroMed Conferences”
(http://www.go-euromed.org/navigation/?page=events)
– “The Euro-Mediterranean Partnership”, 4 juli 2008
(http://ec.europa.eu/external_relations/euromed/index_en.htm).
– “Union for the Mediterranean”, 1 juli 2008 (http://en.wikipedia.org/wiki/Mediterranean_Union)
– “The European Union & the new social order – The Lisbon Treaty and the agreement on flexicurity between the ETUC and European employers,” door Confederación General de Trabajo, 26 mei 2008
(http://www.anarkismo.net/newswire.php?story_id=9003).
– “Mediterranean Union, take two,” door Miroslav KošÅ¥ál, 24 maart 2008 (Oorspronkelijke weblink http://www.cbw.cz/en/mediterranean-union–take-two/7244.html is niet meer actief).

Verder lezen (Duitstalig):
– “Bittere Ernte, Die moderne Sklaverei in der industriellen Landwirtschaft Europas,” Europäischen BürgerInnenforum CEDRI (2004)
(http://www.forumcivique.org/index.php?lang=DE&site=migration&article=509).
– “Gestürmte Festung Europa, Einwanderung zwischen Stacheldraht und Ghetto,” Corinna Milborn (2006) (http://www.festungeuropa.net/)
– “Supermärkte und Discounter weltweit: Die hohen Kosten der niedrigen Preise,” in INKOTA-Brief nr 143 (maart 2008) (http://www.inkota.de – zie: Medien).
– “Supermärkte auf dem Vormarsch im Süden – Bedrohung für Kleinbauern,” door Marita Wiggerthale (2007) (http://www.eed.de
– zie: Mediathek/Neuerscheinungen).
– “Grenzenlos billig? Globalisierung und Discountierung im Einzelhandel,” door Sarah Bormann, Christina Deckwirth, Saskia Teepe (2005) (http://www.weed-online.org – zie: Themen/Konzernkritik)
– “Endstation Ladentheke. Einzelhandel – Macht – Einkauf: Unter welchen Bedingungen Ananas und Bananen produziert werden, die in Deutschland über die Ladentheke gehen,” door Marita Wiggerthale (april 2008) (http://www.oxfam.de).
– Lidl-Kampagne (http://www.verdi.de
– zie: Kampagnen & Projekte). Zie ook de site van de inmiddels afgesloten ATTAC-campagne tegen Lidl: http://www.attac.de/lidl-kampagne

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *