Fair Trade claimt onterecht succes

Image


Geschreven door Kees Hudig
(9 november 2007)
Dit artikel is overgenomen van
Globalinfo.nl.
Een ingekorte versie verscheen op 9 november 2007 in dagblad Trouw.

De pionier van de 'eerlijke koffie'
Nico Roozen heeft deze week een koninklijke onderscheiding gekregen
voor zijn 'fair trade' werk. In interviews (*) zoals in de Volkskrant
toont hij zich uitermate tevreden over de resultaten van zijn
strategie. Het is echter de vraag of dat terecht is. Merkwaardig is
bovendien dat hij geen goed woord over heeft voor mensen die een meer
activistische aanpak verkiezen.

Image

(tekening Rini Templeton

Op het succes van 'Fair Trade' valt
nogal wat af te dingen. In interviews beweert Nico Roozen onomwonden
dat "multinationals om zijn". We zouden moeten ophouden om
ze als vijanden te zien en voortaan samen moeten optrekken. Hij wordt
immers voortdurend uitgenodigd door de top van het Europese
bedrijfsleven, die plotseling duurzaamheid hoog in het vaandel zou
voeren.

Het eerste dat bevreemdt, is Roozens
optimisme. Wie goed om zich heen kijkt ziet de wereld niet bepaald
mooier worden. Het milieu holt achteruit in zo'n snel tempo dat het
niet bij te houden is en meer mensen dan ooit leven in extreme
armoede. En dat bij een ongekende welvaart voor de mondiale 'happy
few'. Alle cijfers wijzen uit dat de kloof tussen arm en rijk
toeneemt, overal. Wat heeft Roozen dan bereikt dat hij meent te
kunnen claimen dat de overwinning binnen is?

Natuurlijk is het mooi als grote
bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen voor de arbeids- en
milieuomstandigheden bij hun bedrijf. Maar het zou eigenlijk niet
meer dan normaal moeten zijn dat ze mens en natuur een beetje netjes
behandelen. Voorlopig moet er echter nog heel wat verbeteren bij de
meeste, zo niet alle, multinationals voor ze enigszins fatsoenlijke
maatstaven hanteren in hun hele productieketen. Nico Roozen lijkt al
snel tevredengesteld.

Daarnaast geldt dat het bedrijfsleven
op een paar kleine uitzonderingen na steevast terug blijkt te vallen
zo gauw de druk van buitenaf weggevallen is. Ze hebben graag een
groen stempeltje als dat hip is, vooral als het niet te veel kost of
zelfs wat opbrengt. Want er moet natuurlijk wel winst gemaakt worden.
Dat laatste zal altijd de bodem van het vat vormen en je kunt ze dat
niet eens kwalijk nemen. Je moet ook geen liefdadigheid eisen van
bedrijven, want daar zijn ze niet voor. Je moet eisen dat ze stoppen
met uitbuiten en milieuvervuilen. In de praktijk betekent dat meestal
dat ze beter helemaal kunnen stoppen, want winst maak je nu eenmaal
door uitbuiting van mens en natuur. De kleine lokale productie die de
grote bedrijven wegconcurreren, levert bovendien meestal kwalitatief
beter werk op en betere produkten.

Veel van de plotseling opgebloeide
liefde van het bedrijfsleven voor mens en natuur is te verklaren met
de deplorabele toestand waarin ze de aarde hebben veranderd en de
onrust die dit oplevert. De meeste acties van de bedrijven vallen dan
ook onder de afdeling 'windowdressing' en 'greenwashing'. Dat verhult
meestal de werkelijkheid. Shell en BP kunnen wel af en toe een
natuurpark subsidiëren en ons daar de hele tijd met mooie
reclamefilmpjes op wijzen, het blijven enorm machtige en smerige
bedrijven. Natuurlijk is het goed om gebruik te maken van deze
gevoelige snaar om ze tot fatsoen te dwingen. Maar dan wel met het
juiste verhaal en zonder je te laten misbruiken om het marktaandeel
te vergroten.

Bedrijven hebben daarnaast de nare
gewoonte om kritische stromingen in te kapselen en vervolgens
onschadelijk te maken. Zo'n begrip als 'duurzaamheid' bijvoorbeeld,
dat Roozen argeloos hanteert, heeft dat proces al grotendeels
ondergaan. Multinationals kunnen daar in de 'lichte' definiëring
prima mee leven. Wat Roozen ook vergeet te vermelden, is de
schadelijke werking van de inkoopkracht van winkelketens, vooral
supermarktbedrijven. Het is bekend dat zij die gebruiken om van hun
toeleveranciers voortdurend bijstelling te eisen van de prijs en
levervoorwaarden. In de biologische landbouwsector zijn de grote
supermarktketens om die reden berucht. Ze doen niets anders dan de
standaards die gelden voor biologische certificering terug te
schroeven. Wie niet akkoord wil gaan, raakt al snel zijn
afzetmogelijkheid kwijt.

Een goede kijk op de praktijk leert ook
dat de meeste bedrijven, met name via hun vertegenwoordigende
organisaties, hard lobbyen om zich zoveel mogelijk van hinderlijke
regels en wetten te ontdoen. Het recente drama omtrent de REACH
milieuwetgeving binnen de EU en hoe de chemische industrie die
weggebuldozerd
heeft, laat echt niets aan duidelijkheid te wensen over. Het is maar
een van heel veel voorbeelden.

Ergerlijk aan Roozens verhaal is dat
hij voor het gemak vergeet dat er veel andere actoren zijn, waaronder
nogal wat die de door hem verfoeide radicale strijdmethoden hanteren
en daarvoor vaak een zware tol betalen. Zij hebben voor de benodigde
druk op de multinationals gezorgd en doen dat nog steeds. Dat zijn
gewoon ouderwetse vakbonden, actiegroepen, inheemse organisaties en
lokale bewoners. Het is mede door hun werk dat Roozen af en toe aan
mag schuiven bij de grote heren. In plaats van hun rol de verdiende
aandacht te geven, kiest Roozen ervoor om een eervolle vermelding te
geven aan de tv-beroemdheid die een liefdadigheidsproject begint.
Alsof we nog niet genoeg Madonna's en Bono's rond hebben lopen.

Het vreemde is dat we ondertussen
struikelen over de voorbeelden dat dat soort projecten meer kwaad
doet dan goed en meestal vooral reclame maakt voor bedrijven. Neem
Bono's nieuwste speeltje, 'Product Red'. Dat is een label dat enkele
grote bedrijven op een paar produkten kunnen plakken, waarvan een
klein deel van de opbrengst in een AIDS-fonds gaat. Zoals het
gigantische kledingbedrijf GAP. Onlangs werd bekend
dat de betreffende kleding onder meer in Lesotho gemaakt wordt onder
erbarmelijke arbeidsomstandigheden. De mensen worden ouderwets
uitgebuit voor Bono z'n goede doel. GAP zelf laat de rest van z'n
kleren onder zo mogelijk nog slechtere omstandigheden produceren. Zo
ontdekte the Observer
onlangs dat de kindercollectie voor aanstaande kerst door
kindarbeiders in India gemaakt wordt onder "omstandigheden die
dicht tegen slavernij aan zitten". Ondertussen heeft GAP wel
mooi goede sier met de alliantie met Bono kunnen maken. Zo was enkele
weken geleden een hele Oprah Winfrey-show gewijd aan de introductie
van het label. Ze werd samen met de rockster in een GAP-vestiging
toegejuicht door het voltallige gelukkige personeel. Gratis maakten
de twee miljonairs zo een uitzending lang reclame voor het bedrijf.
Oprah heeft uiteraard haar eigen goede doel, iets met scholen
bouwen.

Nu zal Roozen zeggen dat het net een
ander project is dan zijn fair trade. Dat klopt, maar het zit
allemaal dicht tegen elkaar aan en gaat allemaal uit van dezelfde
formule: bekende tv-ster pusht project dat multinational omarmt.

De grote 'anti-groei-beweging' in
Frankrijk heeft zich publiekelijk uitgesproken tegen de Max
Havelaar-strategie die ook in Frankrijk de supermarkten aan het
binnentreden is. Volgens stukken in het populaire maandblad
'Decroissançe' is die koffie een paard van Troje. Ze wint
nooit een substantieel marktaandeel, maar haalt ondertussen wel
twijfelende en kritische consumenten de winkel binnen. Goedkoper
heeft een bedrijf zich niet kunnen witwassen. Dat er geen enkele
selectie meer plaatsvindt, toont de deal met Lidl wel aan. Dat is
zonder twijfel de ergste discountsuper de er in Europa bestaat. Die
interesseert zich alleen maar voor de laagste inkoopsprijs en geldt
als genadeloze killer van elke lokale middenstand. Maar Max Havelaar
maakt reclame voor deze schurken omdat ze wat eerlijke koffie in het
gangpad gooien. De omvangrijke beweging voor 'economische
rechtvaardigheid' Attac in Duitsland heeft laten weten niets
te voelen
voor wat 'eerlijk' spul in de schappen van Lidl zolang
die er verder zo'n praktijk op nahoudt.

Een laatste kanttekening die gezet moet
worden bij de ophemeling van fair trade betreft de eerlijkheid van
die eerlijke handel. De consument hier in Nederland wordt de illusie
geschonken dat het verder goed zit met de beloning van de boer die
voor zijn koopwaar heeft zitten ploeteren. Het klopt natuurlijk dat
die vaak beter af is dan een naburige boer die geen vergelijkbare
handelsconstructie heeft. Maar het blijft ploeteren en er wordt nog
lang geen evenredige beloning betaald als de consument voor
vergelijkbaar werk hier zou krijgen. Het is alleen maar 'fair' omdat
de wereld verder zo verschrikkelijk unfair is. Geen mens zou bij
wijze van spreken in Nederland bereid zijn onder dezelfde
omstandigheden te werken.

Er moet helaas nog heel wat meer
veranderen dan dat er een paar centen bijgelegd worden aan de kassa
en wat managers verlicht raken. Dat zal onvermijdelijk gepaard gaan
met politieke organisatie en strijd, waarbij de bedrijven meestal aan
de verkeerde kant aangetroffen worden. Uiteindelijk gaat het er om de
macht van die bedrijven langzaam maar zeker te verkleinen en met name
de hele groten die de markt monopoliseren geheel te laten verdwijnen.
Je krijgt er waarschijnlijk geen lintje voor, maar wel een wereld die
duurzaam eerlijker en gelijker is.

————
*) Trouw had op 27 oktober zelfs een
heel katern over Fair Trade, dat jammergenoeg niet online staat
————-

Naschrift Hudig: Deze reactie werd
aanvankelijk aan de Volkskrant aangeboden, die er geen belangstelling
voor had. Vreemd genoeg was dagen na inzending van het stuk wel een
eigen artikel te lezen van hun economieredacteuren over de 'Gap'-zaak
die in het stuk naar voren gebracht wordt. Alleen had de redacteur
het voorval benut om ongeveer het omgekeerde te beweren, namelijk dat
het aantoont hoe moelijk het is voor bedrijven als GAP die enorm hun
best doen, om de productieomstandigheden te controleren.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *