De recente invallen door de Nederlandse Mededingings Autoriteit in de tuinbouwsector zorgde voor veel kritiek. De NMa onderzoekt eventuele prijsafspraken aan de aanbodzijde, maar lijkt de afnemers (supermarkten en inkoopcentrales) te ontzien. Volgens de Europese Commissie zijn het juist de supermarkten die de markt beheersen ten koste van de producenten en de consumenten.

Met veel machtsvertoon deed de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) op 28 juli invallen bij 8 groente verkopende telerscoöperaties en groothandels [1] Dit is in het kader van een onderzoek naar mogelijke marktverdeling en prijsafspraken in de sector over de periode van 1998 tot nu. Zestig andere organisaties kregen per brief de opdracht om relevante gegevens te verstrekken.

De invallen wekten veel onbegrip en leidden tot onrust en kwaadheid in de tuinbouwwereld. Volgens menigeen komen de afzetpartijen van telers in een kwaad daglicht te staan - juist nu vele tuinders het zeer moeilijk hebben door de zeer lage afzetprijzen. Het lijkt dan ook onlogisch dat er sprake is van prijsafspraken.

Volgens voorzitter van Ruiten van LTO Glaskracht plaatst het onderzoek tuinders ten onrechte in de criminele sfeer. Hij is daar erg kwaad over, juist omdat men in alle openheid – en mede op aanraden van de overheid [2] en banken - bezig is te onderzoeken hoe de telersorganisaties hun krachten kunnen bundelen om een betere prijs te bedingen bij de inkoopcentrales van de supermarktketens. Hij vreest dat het NMa-onderzoek deze initiatieven frustreert en eist opheldering van de Nederlandse Mededingings Autoriteit (NMa) over de aanleiding voor het onderzoek.


Prijsafpraken?

Inmiddels blijkt uit uitgelekte brieven dat de Nma waarschijnlijk uitgaat van het manipuleren van de dagprijzen van komkommers, paprika's en tomaten. DIT doordat de verkooporganisaties van groenten elkaar de prijslijsten toesturen en elkaar mondeling op de hoogte houden. Dat zou de concurrentie beperken en de consument schaden. In de pers wordt verder gesuggereerd dat de NMa beschikt over informatie van “binnenuit”.

Jeroen Verheul van het Agrarisch Dagblad betwijfelt dat er sprake is van een georganiseerd systeem van prijsafspraken op de groente- en fruitmarkt. De vele spelers beconcurreren elkaar namelijk tot op het bot. Verheul: “ Contacten tussen verkopers lijken aannemelijk, maar de prijzen fluctueren zo snel dat voor prijsafspraken voor de daghandel geen ruimte lijkt. Voor weekcontracten wordt wel naar elkaar gekeken, maar de partijen kunnen het zich niet veroorloven grote contracten te missen en te blijven zitten met onverkocht product. Zij zullen elkaar onderbieden” [3].

Voorzitter Jasperse van de telerscollectieven P8, K8 en A8 – de brancheorganisaties voor respectievelijk paprika, komkommer en aubergine - ontkent dat er prijsafspraken worden gemaakt. Wel wordt er volgens hem prijsinformatie met de leden gedeeld, maar dat is toegestaan. Directeur Baljeu van handelskoepel Frugi Venta stelt dat het normaal is dat informatie wordt uitgewisseld. Het ligt weliswaar op de grens van wat mag, maar bij handel gaat het volgens hem juist om informatie-uitwisseling. Directeur Koning van handelspartij Frankort en Koning gaat er van uit dat er geen prijslijst bestaat omdat met name de groentesector er één is die niet in staat is afspraken te maken...

Het onderzoek kwam trouwens niet als verrassing: in zijn jaaragenda had de NMa al aankondigd de sector onder de loep te zullen nemen. Het gaat om grote belangen. De omzet van de groente- en fruitsector is ongeveer 12 miljard euro per jaar en de AGF (aardappelen, groente en fruit) vormt de grootste categorie in de Nederlandse supermarkten (omzet meer dan 3 miljard euro). Daarbij zit de handel in AGF gecompliceerder in elkaar dan die van fabrieksgoederen. Er is namelijks weinig of geen sprake van eigen merken of een eigen verkoopapparaat. De diversiteit aan groenterassen is erg groot en er zijn veel aanbieders actief. “Om hun producten op de markt te brengen moeten die duizenden telers wel samenwerken,” aldus Jaspers.


APO's

In de glastuinbouw is men al enige tijd bezig met nieuwe samenwerkingsstrukturen om de positie van afzetorganisaties ten opzichte van de grote supermarktketens te versterken. Er wordt bijvoorbeeld gewerkt aan de fusie van telersverenigingen tot zogenaamde Associaties van Producten Organisaties (APO’s). De Europese wetgeving biedt daartoe mogelijkheden, maar waar de grenzen van de “mededinging” precies liggen is nog onduidelijk [4]. In elk geval wil men juridisch op ¨safe¨ spelen en tenminste een van de organisaties heeft om die reden al een screening door de NMa ondergaan. Het is de bedoeling dit najaar de eerste aanvraag te doen voor een APO. De werkgroep APO Paprika en het Productschap Tuinbouw zien in de NMa-aktie geen aanleiding om af te zien van dit voornemen.


Marktverhoudingen

Begin deze maand ontvingen de glasgroentekwekers slechts 22 cent per kilo trostomaat, 13-14 cent per komkommer en 6-7 cent per paprika, terwijl de consument daarvoor in de supermarkt respectevelijk 1 euro, 50 cent en ongeveer 1 euro neerlegt. Het ¨dramatisch slechte seizoen” [5] is er mede debet aan dat de teler nu zelfs moet toeleggen op de afzet, terwijl de consument in de portomonee weinig of niets merkt van de sterk gedaalde prijzen. Afgezien van deze tijdelijke dip, is de positie van tuinders tegenover de grootste eindafnemers, de supermarktketens, over het algemeen erg zwak. Zij stellen in belangrijke mate de leveringsvoorwaarden vast en bepalen de prijs. Dat is vooral te wijten aan de voortdurende concentratie en internationalisering van de inkoopcentrales en supermarkten.

Aan de aanbodkant is de versnippering in de loop der jaren alleen maar toegenomen. Na een mislukte fusie van veilingen in de ´90-er jaren en uit onvrede met de daaruit ontstane The Greenery over afzetprijzen, zetten tuinders hun eigen afzetorganisaties op. Deze 22 verenigingen leveren nu via verkoopdochters zelf aan de supers of doen dat via de groentegroothandels.
Andere factoren die een rol spelen in de zwakke positie van de producenten zijn de Europese overproductie, de dure euro (ongunstig voor export), de kredietcrisis (minder bestedingen) en de dure gascontracten die veel telers hebben afgesloten.

Begin dit jaar puliceerde het Landbouw Economisch Instituut (LEI) een rapport over het grote verschil in winstmarges tussen de verschillende spelers in de sector. Vanaf 2000 maakten de telers slechts één jaar winst, terwijl de supers en groothandels steeds op een jaarlijkse winst van 2 tot 3 procent kwamen. Die winst was mede het gevolg van meer samenwerking tussen supermarkten en het grote marktaandeel van de inkoopcombinaties van Albert Heijn, Superunie en Schuitema. Het verschil tussen inkoop- en verkoopprijzen liep in de loop van 10 jaar steeds meer op en prijsstijgingen worden door de supers sneller verwerkt in de consumentenprijs dan prijsdalingen [6].


Europa

In januari 2007 stelde de Europese Commissie vast dat supermarkten een zwaar stempel op de markt van groenten en fruit drukken door hun hoge graad van machtsconcentratie. De commissie ziet in de toename van de organisatiegraad van telers en de versterking van de rol van hun verenigingen de enige oplossing om dit ,,structurele probleem" op te lossen.

Volgens een woordoerder van de afdeling mededinging van de Commissie is de EU echter niet betrokken bij het huidige NMa-onderzoek. Dat is volgens mededingingsadvocate Plomp (kantoor BarentsKrans) opmerkelijk omdat de Commissie ¨bij groente en fruit hiervoor aangewezen partij is via het Gemeenschappelijk marktordeningsbeleid”. Ook kan ze mededingingsautoriteiten inschakelen om zo´n onderzoek uit te laten voeren.¨

Alles wijst erop dat dit een onderzoek is waarover de NMa zelfstandig de regie voert. Wel werd de hulp van Belgische Raad van Mededinging ingeroepen. In België waren er ook invallen, gelijktijdig met die in Nederland en de akties waren minitieus op elkaar afgestemd.


Supermarkten

In de tuinbouwsector vindt men het vreemd dat de NMa geen invallen doet bij supermarkten. Sommigen zeggen dat juist daar de kans groot is concurrentievervalsing en marktdominantie op het spor te komen. De NMa vroeg enige tijd geleden bij de supermarkten die lid zijn van het Centraal Buro Levensmiddelenhandel (CBL) de wekelijkse prijsgegevens op van 20 versproducten (waaronder groente en fruit) over een periode van een aantal jaren. Dit onderzoek zou echter los staan van de recente invallen in de tuinbouwsector, aldus een NMa-woordvoerder. Het zou gaan om het inzicht verkrijgen in de prijsopbouw bij supermarkten. Er worden geen boetes uitgedeeld. De uitslag wordt reeds dit najaar verwacht. De uitslag van het onderzoek naar de tuinbouwsector komt 1 jaar later.


Politiek

De NMa-aktie is het CDA-Kamerlid Jan Mastwijk in het verkeerde keelgat geschoten. Hij zei dat hij minister Verburg van LNV schriftelijk zal vragen hoe mogelijke prijsafspraken van telers zich verhouden tot de zeer dominante rol die supermarkten bij de prijsvorming spelen. Hij verwijst naar een Kameroverleg met de minister waarin haar is verzocht nader onderzoek te doen naar prijsafspraken van supermarkten [7].


Mededinging aanpassen?

Men kan zich met Henk Dokter (De Boerderij , 4 augustus) afvragen of de mededingingsregels wel zijn toegemeten op de bedrijfsvoering in de tuinbouw, maar ook in de melkveehouderij, aardappelteelt en andere landbouwsectoren. Er zijn veel kleine aanbieders van producten met beperkte houdbaarheid die afzonderlijk ¨weinig te vertellen en veel te accepteren hebben als ze geen onderlinge afspraken mogen maken.¨ Hij vindt het tijd dat de concurrentieregels worden getoetst op de werkbaarheid voor de agrariërs [8].

Maar om te voorkomen dat een groot deel van de tuinderijen op de fles gaan moet misschien worden overwogen om het voorstel van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond en de Dutch Dairymen Board over te nemen. Zij streven naar een productiesysteem dat uitgaat van een regionale Europese markt, met productieafspraken, redelijke prijzen en een leefbare inkomens voor de boeren.

Bronnen:
Agrarisch Dagblad/ Voedingstuinbouw-nieuws (http://www.agd.nl/Nieuws/Voedingstuinbouw.htm); BN-DeStem, NRC, Trouw, De Boerderij, Distrifood en het Nederlands Dagblad.

Noten:
[1] Voorzover bekend gaat het om de Greenery, Zon Fruit & Vegetables, FresQ (Fresteem), Combilo, Scherpenhuizen, Levarht, Westveg en Komosa.
[2] Zie “Tuinbouw hoopt op effect oproep Verburg,” Agrarisch Dagblad , 19 augutus 2008 (http://www.agd.nl/1058718/Nieuws/Artikel/Uitspraak-Verburg-steun-voor-bundelingsdialoog.htm).
[3] Jeroen Verheul in “Parallellen inval met eerdere NMa-zaken gaan mank ,” Jeroen Verheul , Agrarisch Dagblad , 5 augustus 2009 (LexisNexis Nl). Jaap Bastmeijer, directeur van winkelketen Nettorama, zegt dat er op de “vrije inkoopmarkt” geen sprake is van een minimumprijs of prijsafspraken. Nettorama gaat in tegenstelling tot andere supermarktketens geen contracten aan, maar koopt in op de dagmarkt. (In: “’Minimumprijs bestaat niet op vrije inkoopmarkt’ ,” Agrarisch Dagblad , 5 augustus 2009 ( http://www.agd.nl/1081509/Nieuws/Artikel/Minimumprijs-bestaat-niet-op-vrije-markt.htm).
[4] “Krom komkommeronderzoek ,” De Boerderij , 4 augustus 2009 (LexisNexis Nl). Dit geldt ook voor de sectoren als de akkerbouw en melkveehouderij. Een poging van aardappeltelers om begin dit jaar te komen tot afzetbundeling mislukte voortijdig zodat een NMa-toets uitbleef. Melkveehouders verenigd in de Dutch Dairymen Board willen een hogere melkprijs door beperking van het melkaanbod, en er wordt in de zuivelsector gepraat over een mogelijke samenwerking om te komen tot een betere prijsvorming.
[5] Begin juli drongen CDA, PvdA en VVD er bij minister Verburg op aan om snel te komen met steunmaatregelen voor glastuinbouwers die in grote financiële nood verkeren. Vier van de tien glastelers hebben acute geldproblemen door het instorten van de prijzen (in tientallen jaren is dit niet voorgekomen...) en de hoge energiekosten. Ze houden er rekening mee met hun bedrijf te moeten stoppen. Met deze sector zijn direkt en indirekt 350.000 arbeidsplaatsen gemoeid. ¨Politiek schiet glasteler te hulp ,¨ Nederlands Dagblad , 2 juli 2009 (http://www.nd.nl/artikelen/2009/juli/01/politiek-schiet-glasteler-te-hulp).
[6] ¨Prijsvorming Glastuinbouw,”Bunte cs., LEI, januari 2009.
[7] ¨Actie NMa wekt verbazing ,¨ De Boerderij, 4 augustus 2009 (LexisNexis Nl).
[8] ¨Krom komkommeronderzoek ,” De Boerderij , 4 augustus 2009 (LexisNexis Nl).