Door Rob Bleijerveld

Aldi, Lidl en Super de Boer besloten onlangs om strengere eisen voor maximum reststoffen niveaus (MRL) op te leggen aan hun leveranciers van groente en fruit. Hierbij speelde de groeiende invloed op het koopgedrag van de consument door de jarenlange campagne van drie grote natuur- en milieuorganisaties tegen producten die teveel gif bevatten een rol. Ook van invloed is de nieuwe Europese wetgeving die naar verwachting deze zomer van kracht zal worden en die de tolerantiedrempels voor de residu's van zo'n 900 chemische bestrijdingsmiddelen op voedsel en dierenvoeding zal verlagen ('harmonisering van wetgeving in de lidstaten').
Het MRL-besluit van de drie supers versterkt hun concurrentiepositie onder de overige supermarkten die actief zijn in Nederland. Gezien de inkoopmacht van de supers zorgde het besluit tot onrust onder Nederlandse tuinders, handelaars en importeurs. Zij vrezen onderling te worden uitgespeeld door de verschillende ketens en willen graag in overleg met de supermarkten komen tot een geschikte afspraak over de MRL-normen. Het Nederlandse ministerie van VWS, in de hoedanigheid van de Voedsel en Waren Autoriteit, ziet echter in dit alles geen reden om de MRL-norm aan te scherpen in de vernieuwde Voedingsnota, die in maart uitkomt.


Succesvolle akties

Na jarenlang aktievoeren en lobbyen (bij ondermeer Lidl [1][2]) lanceerden Milieudefensie, Natuur & Milieu en Goede Waar & Co op 11 december 2007 de Groente & Fruit Wijzer [3]. Dit is een overzicht van de prestaties van supermarkten op het gebied van landbouwgif op groente en fruit. De wijzer laat zien welke supermarkten het schoonste groente- en fruitassortiment hebben en is gebaseerd op meetgegevens van de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) [4].

Samen met de Wijzer stuurden de organisaties de twintig grootste supermarktketens in Nederland een brief over hoe ze de problemen met gifresten kunnen voorkomen. De dag erna kondigde Super de Boer aan strengere eisen aan zijn leveranciers te gaan stellen [5]. Lidl volgde kort daarna en op 17 januari 2008 gaf Aldi aan nog drastischere maatregelen te nemen waarbij extra rekening wordt gehouden met de risico’s van combinaties van verschillende soorten resten bestrijdingsmiddelen op een product [6]. De tolerantie die de supers hanteren ligt grofweg op 50 tot 70 procent van de wettelijke norm.

De drie ketens waren op de vorig jaar gepubliceerde ranglijst middenmotors. Albert Heijn en Plus deden het toen goed, maar Dirk van den Broek, SPAR, CO-OP en C1000 scoorden erg slecht op het gebruik van bestrijdingsmiddelen. De maatschappelijke organisaties roepen de overige supermarkten op om ook soortgelijke stappen te zetten.


Verwachte Europese wetgeving

In oktober 2007 keurde de Vaste Europese Parlementscommissie voor de Voedselketen en Dierengezondheid drie belangrijke bijlagen over maximum reststoffen niveaus (MRL's) in fruit en groenten goed (volgens de Europese Maatregel 396/2005). De bijlagen zijn onderdeel van nieuwe Europese wetgeving die mogelijk in de zomer van 2008 van kracht wordt en de pan-Europese gelijkschakeling van bestrijdingsmiddelen zal regelen.

De bijlagen zijn inmiddels voorgelegd aan de lidstaten van de Wereld Handels Organisatie WTO. Zij kunnen eventuele bezwaren aanvoeren op basis van de bepalingen in het SPS-verdrag (Sanitary and Phyto Sanitary Agreement) van de WTO. Bij geen bezwaar volgt een tweede stemming in de Parlementscommissie op 3 of 4 maart en - aansluitend - de behandeling door de Europese lidstaten. Indien in beide geledingen een meerderheid voor is, zal de Europese Commissie het voorstel aannemen en omzetten in een Europese Richtlijn.

Volgens Frédéric Rosseneu, de voedselveiligheidsadviseur van Freshfel Europe [7], is deze Richtlijn [8] belangrijk omdat "de grote verscheidenheid aan MRL's in de EU en de voortdurende aanpassingen een zeer grote barriere vormen voor de handel in vers-producten in de hele Unie [9]. "Er is een dringende behoefte aan harmonisatie, aan het tegengaan van het grote aantal technische overschrijdingen voortkomend uit de verscheidenheid van de MRL-waarden. De aanname deze week van de kernbijlagen valt samen met de publicatie van het EU Residue Monitoring Report over 2005, dat aantoont dat bijna de helft van de MRL-overschrijdingen zijn te wijten aan het gebrek aan harmonisatie," aldus Rosseneu.


Sectorbreed Nederlands overleg

Het besluit van Super de Boer, Lidl en Aldi om hogere eisen op te leggen aan hun leveranciers van fruit en groente heeft de verschillende geledingen in de sector naderbij gebracht in een poging "Duitse toestanden" te voorkomen. Duitse supermarktketens ontwikkelden veelal verschillende inkoopeisen voor residuen hetgeen leidde tot een verhevigde concurrentiestrijd tussen leveranciers. En het maakt het voor handel en teelt onwerkbaar om te kunnen leveren, aldus directeur Willem Baljeu van FrugiVenta (Groenten en Fruit Handelsplatform Nederland). De Dutch Produce Association (DPA, koepel voor afzetorganisaties [10]) en het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL, koepelorganisatie voor supermarkten [11]) reageerden positief op het voorstel van FrugiVenta om een landelijk overleg te houden van supermarkten, tuinders en handelaren over de aanscherping van de residunormen bij groente en fruit. De uitkomst zou één beleid moeten zijn dat voor alle supermarkten geldt. Ook Milieudefensie zegt een harmonisatie van de extra eisen van supermarkten te steunen.

Volgens Marc Jansen, hoofd Kwaliteit en Consu­ment van het CBL, heeft de handel de problemen echter over zichzelf geroepen omdat men er niet in is geslaagd de MRL-overschrijdingen te voorkomen. Er is inmiddels al een bod gedaan door FrugiVenta om de residu-eis jaarlijks met 10 procent aan te scherpen. Het is de vraag of het CBL terug zal grijpen op haar argumentatie van begin 2004 toen werd gesteld dat het bestrijdingsmiddelenbeleid in Nederland zou moeten worden geharmoniseerd op basis van gezondheidsnormen. Dan zouden nultoleranties voor residuen van bestrijdingsmiddelen op geïmporteerde producten niet konden worden aangegrepen door lastige maatschappelijke organisaties die - volgens het CBL - onterecht van die producten beweerden dat ze giftig waren [12].


Gezondheidsnormen overheid te laag

Het komt regelmatig voor dat het gehalte van gifresten op groente en fruit onder de Nederlandse wettelijke norm blijft, terwijl de (op wetenschappelijke basis vastgestelde) gezondheidsnormen van de Wereld Gezondheids Organisatie worden overschreden. Uit de Groente & Fruit Wijzer, die is gebaseerd op gegevens van de Voedsel en Waren Autoriteit, blijkt dat de huidige wettelijke normen onvoldoende zijn om (ongeboren) baby's en kinderen te beschermen tegen gezondheidsschade door resten landbouwgif. De gifstoffen kunnen de hormoonhuishouding verstoren, kankerverwekkend zijn of op het zenuwstelsel werken.

In december 2007 gaf professor Sauer, hoogleraar kindergeneeskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, in het televisieprogramma Radar nadere uitleg. Volgens hem houden de huidige wettelijke normen voor resten van bestrijdingsmiddelen onvoldoende rekening met de specifieke kenmerken van kwetsbare groepen als zwangere vrouwen en kleine kinderen. Hij pleitte daarom voor strengere normen die uitgaan van de risico's voor zwangere vrouwen en pasgeboren kinderen.

Toch is dit voor het ministerie van Volksgezondheid geen reden om de MRL-norm voor residuen in groenten en fruit aan te scherpen. Een woordvoerster van het ministerie meldde dat in de Voedingsnota, die in maart dit jaar uitkomt, niets is opgenomen over een eventuele aangescherpte MRL-norm. Volgens Wouter van Eck, campagneleider Landbouw en Voedsel van Milieudefensie, houdt de wetgeving geen rekening met de voortschrijdende wetenschappelijke inzichten. Er wordt bijvoorbeeld bij het vasttellen van de standaards niet gekeken naar mogelijk schadelijke effecten van een combinatie van de gifstoffen. De VWS-woordvoerdster zegt dat het niet vaak gebeurt dat de Voedsel en Waren Autoriteit residuen in een product tegenkomt. Nuchter: "De normen liggen hoog en je wordt niet meteen ziek van het eten van een stuk fruit dat de MRL-norm iets overschrijdt." Volgens van Eck kan dat desondanks betekenen dat de gezondheid op de lange termijn wordt geschaad.


Exportbelangen voorop

In december 2004 beschuldigde Milieudefensie de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) van "onverantwoordelijk gedrag" en van het "aanzetten tot wetsovertreding". Aanleiding hiervoor was de brief die de VWA in augustus van dat jaar aan de groente- en fruitsector schreef waarin werd aangekondigd dat de gifnormen opgerekt zouden gaan worden en dat het handhavingsregime alvast soepel zou worden geïnterpreteerd. Kamerlid Snijder van de VVD stelde hierover destijds Kamervragen [13].

Deze opstelling van de Voedsel en Waren Autoriteit leek en lijkt louter de belangen van de Nederlandse fruit- en groente-exporteurs te weerspiegelen, in plaats van het indammen en monitoren van gezondheidsrisiko's zoals de opdracht luidt. In een artikel in het Agrarisch Dagblad van 24 januari 2008 wordt gesuggereerd dat de VWA altijd de ruimste MRL-normen hanteert om het exportbelang te bevorderen zolang de nieuwe Europese harmonisatie niet is gepubliceerd en in de wet is vastgelegd. Voor sommige stoffen is dat de huidige Europese norm en voor andere de Nederlandse. Secretaris Leo Welschen van Groenten en Fruit Handelsplatform Nederland Frugi Venta [14] zegt "van de VWA weinig problemen te hebben", maar des te meer van de supermarkten en Milieudefensie die uit gaan van de huidige [over het algemeen strengere Nederlandse normen, RB] wet, "dus de markt schiet er niet veel mee op." Voorlopig worden het betrekkelijk geringe voordeel dat er nu is teniet gedaan door de extra inkoopeisen van de supermarkten. Ook na de wettelijke invoering van de harmonisatie zullen de supermarkten een veiligheidsmarge van enkele tientallen procenten bedingen, aldus Welschen.


Stichting Milieukeur

Vooruitlopend op strengere Europese harmonisatienormen heeft de Stichting Milieukeur (SMK) inmiddels haar milieukeurcriteria voor plantaardige producten aangepast, met het accent op vermindering van de milieubelasting bij het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen [15]. De SMK actualiseerde ook de lijst met toegestane gewasbeschermingsmiddelen in overleg met diverse maatschappelijke organisaties, telers en op advies van DLV Plant en ZLTO-Advies. Nieuwe, minder belastende middelen zijn opgenomen ter vervanging van bestaande, meer belastende middelen.

(Ook) een stap in de goede richting....


Noten:
[1] Milieudefensie voert al sinds 1990 publieksakties voor een schonere en diervriendelijkere landbouw en voor meer EKO-producten in de supermarkt. Milieudefensie, stichting Natuur en Milieu en consumentenvereniging Goede Waar & Co - verenigd in de campagne Weet wat je eet! - sloten in maart 2004 een akkoord met supermarktconcern Lidl over het terugdringen van bestrijdingsmiddelen. In februari 2005 zette Lidl een uitgebreid onderzoek- en analysesysteem op voor het aanpakken van de gifresten op groente en fruit. Eveneens in 2005 stelden de toeleveranciers van groente en fruit (Dutch Produce Association) een lijst met schadelijke bestrijdingsmiddelen op die voortaan niet meer gebruikt zullen worden. In februari 2006 besluit de overheid om de namen van bedrijven die groente en fruit met te veel landbouwgif verkopen openbaar te maken. In: "Resultaten", Milieudefensie (http://www.milieudefensie.nl/landbouw/activiteiten/resultaten).
[2] Interessant in dit verband is hoe Greenpeace de giganten Lidl en Aldi in Duitsland op de knieën wist te krijgen, in: "Greenpeace legt superreuzen aan de ketting," 6 juli 2007 (http://www.weekbladgroentenenfruit.nl/artikelen/id4709-38655/greenpeace_legt_superreuzen_aan_de_ketting.html).
[3] De Groente & Fruit Wijzer is te vinden op http://www.weetwatjeeet.nl/downloads/071109_groente_en_fruit_wijzer.pdf Binnenkort is door consumenten zelf op te zoeken hoeveel residu aanwezig is op de door hen gekochte groenten en fruit uit de supermarkt (op de website http://www.weetwatjeeet.nl).
[4] Bij alle supermarkten zijn door de overheid overtredingen van de wettelijke normen geconstateerd.
[5] Super de Boer wil twee keer zo strenge normen voor zijn leveranciers dan de huidige wettelijke eisen.
[6] Na de afronding van de onderhandelingen hierover met de leveranciers, duurt het volgens directeur Piet Vink van Aldi nog een paar maanden duren voordat het bedrijf controles kan gaan uitvoeren. Hij verwacht geen prijsstijgingen als gevolg van de grote omvang van de inkoop.
[7] Freshfel Europe: platform van importeurs, exporteurs, distributeurs, groothandelaars, winkelbedrijven en hun dienstverleners die actief zijn in de Europese vers fruit- en groentesector (http://www.freshfel.org/site/home.asp).
[8] Meer hierover ondermeer in: "Maximum Residue Levels (MRLs)," EFSA 2007 (http://www.efsa.europa.eu/EFSA/ScientificPanels/PRAPER/efsa_locale-1178620753812_Maximum%20Residue%20Levels%20.htm); "EFSA evaluates proposed temporary EU Maximum Residue Levels," EFSA 15 maart 2007 (http://www.efsa.europa.eu/en/press_room/press_release/pr_praper_mrls.html); "Potential and Agreed Changes to Maximum Residue Levels (MRLs)" (http://www.pesticides.gov.uk/food_safety.asp?id=546); "EC Maximum Residue Level (MRL)s Explained," 31 januari 2008 (http://www.pesticides.gov.uk/food_safety.asp?id=543) en "Risico voor de mens: Volksgezondheid, Categorie: Gewasbeschermingsmiddelen," door Mari Marinussen, 25 juni 2002 (http://www.ctb.agro.nl/pls/portal/url/ITEM/5E5325FF4CE4431EAED141E7B205A1A1).
[9] Zo'n 250 pesticides vallen nu onder de Europese MRL-wetgeving; voor de resterende 900 pesticides is harmonisering van de wetgeving nodig onder artikel 22 van Regulation (EC) No. 396/2005. Voor een 600-tal pesticides wordt een zeer laag toelatingsniveau gehanteerd omdat ze niet meer worden gebruikt in de EU. Dit pakt echter zeer nadelig uit voor kleinschalige producenten in ontwikkelingslanden die willen exporteren naar de EU indien de gebruikte gifstoffen niet zijn onderzocht op hun werking door de Europese agro-chemische industrie (want "onrendabel"). In het algemeen vormen de strenge certificatienormen van supermarkten en de Europese Unie een grote belemmering voor exporteurs uit ontwikkelingslanden. Er is grote behoefte aan gerichte training, informatie, financiering van infrastructuur en goedkoop krediet. Zie: "Who reaps the Fruit? - Critical Issues in the Fresh Fruit and Vegetable Chain," Stichele, Van der Wal en Oldenziel (SOMO), juni 2006 (http://www.somo.nl/html/paginas/pdf/FFV_2005_EN.pdf).
[10] http://www.dpa.eu
[11] http://www.cbl.nl/
[12] "CBL: milieuorganisaties zijn onverantwoord bezig," 20 januari 2004 (http://www.agriholland.nl/nieuws/artikel.html?id=41836).
[13] "VVD vraagt opheldering over gif - Milieudefensie blij met kamervragen over residunormen," 15 december 2004 (http://www.milieudefensie.nl/landbouw/nieuws/041215b.htm).
[14] http://www.frugiventa.nl/
[15] "Milieukeur past eisen plantaardig product aan," 26 januari 2008 (http://www.agd.nl/1045073/Nieuws/Artikel/Milieukeur-past-eisen-plantaardig-product-aan.htm).


Bronnen:
- "Freshfel Europe welcomes closer step to EU MRL harmonisation," Sanjay, 27 oktober 2007 (http://sanjaysethi.com/?q=node/221)
- "Lidl en Aldi scherpen residunormen aan," 19 januari 2008 (http://www.mkbnet.nl/Industrie_en_Bouw/80.49244).
- "Prijsvechter wordt schoonste van het land - ALDI stelt strengere eisen gifresten groente en fruit," persbericht Milieudefensie, Natuur en Milieu en Goede Waar & Co, 17 januari 2008 (http://www.natuurenmilieu.nl/page.php?pageID=15&itemID=3304).
- "Milieuorganisaties prijzen Aldi," 17 januari 2008 (http://www.vakbladagf.nl/nieuws/id3901-63022/milieuorganisaties_prijzen_aldi.html).
- "Super de Boer stelt strengere gifeisen groente, fruit," Milieudefensie, 12 december 2007 (http://www.milieudefensie.nl/landbouw/nieuws/super-de-boer-stelt-strengere-gifeisen-groente-fruit/view?searchterm=super%20de%20boer)
- "VWS: geen strengere MRL-norm," 18 janurai 2008 (http://www.vmt.nl/index.php?page=nieuwsartikel&id=3590).
- "FrugiVenta: voordeel harmonisatie betrekkelijk," door Jeroen Verheul, 24 jan 2008 (http://www.agd.nl/1044931/Nieuws/Artikel/FrugiVenta-voordeel-harmonisatie-betrekkelijk.htm).
- "Lidl en Aldi scherpen residunormen aan," 19 januari 2008 (http://www.mkbnet.nl/Industrie_en_Bouw/80.49244).
- "FrugiVenta wil overleg over aanscherping residunormen, 18 januari 2008 (http://www.foodholland.nl/nieuws/artikel.html?id=85502&prn=1).
- "DPA blij met residu-overleg," 20 januari 2008 (http://www.agd.nl/1044567/Nieuws/Artikel/DPA-blij-met-residu-overleg.htm).