Sinds vier overtreft de wereldwijde vraag naar cacaobonen het aanbod. Ook volgend jaar wordt een vraagoverschot verwacht. Wat is de achtergrond van dit aanbodstekort in deze internationale sector? Tegenvallende oogsten, onvoldoende subsidies en investeringscapaciteit van kleine cacaoboeren, en ...financiële speculatie.

Door Dick de Graaf
Overgenomen van Solidariteit: “Commentaar 151” van 1 augustus 2010


Voor het vierde jaar achtereen overtreft de wereldwijde vraag naar cacaobonen het aanbod. De vooruitzichten voor het komende oogstjaar, 2010/2011, laten opnieuw een vraagoverschot zien. Wat is de achtergrond van dit aanbodstekort in deze internationale sector?

Voornaamste reden: tegenvallende oogsten in Ivoorkust, 's wereld grootste producent van cacaobonen. Structurele oorzaak: de merendeels kleine West-Afrikaanse cacaoboeren verdienen de kost niet, investeren niet meer in hun plantages en krijgen onvoldoende overheidssteun.

Speculatie

En dan springt de speculant op de haverkist. Sinds eind juni 2010 haalt het handelshuis in agrarische grondstoffen en financiële grondstoffenderivaten Armajaro 241.000 ton cacaobonen uit de markt en laat die opslaan in onder meer Amsterdam, Antwerpen, Londen en Hamburg. Tegen een bonenprijs van rond de drie euro kost dat al gauw een slordige 750 miljoen euro. Dat is het grootste deel van de beschikbare bonenvoorraad. Groot rumoer in de cacaowereld. Mag dat? Kan dat? Wie gaat daar voor bloeden?

Ja, het mag op de grondstoffenbeurs in Londen. Nee, het mag niet op de grondstoffenbeurs in New York. Ja, het kan als het geld er voor te regelen is en de Londense beurs blijft meewerken aan dit soort grote posities. Wie gaat daar voor bloeden? Dat ligt eraan, of de prijs verder opgedreven kan worden en Armajaro gaat 'cashen'. Dan betalen de afnemers, de cacao- en chocomulti's. Die schreeuwen nu al moord en brand. Maar als de prijs niet verder stijgt, of Armajaro door de Londense beurs tot de orde wordt geroepen, dan is het een storm in een zak cacaobonen geweest.

Armajaro

Armajaro is een particulier bedrijf, opgericht in 1998. Eigenaren en directieleden zijn erkende speculatie
recidivisten. Wie hun achtergrond wil kennen, kan dat nagaan op de website. Naast fysieke handel in grondstoffen timmert Armajaro driftig aan de weg met maatwerk in financiële producten gekoppeld aan de grondstoffenhandel. Volgens de FAO, de organisatie voor voedsel en landbouw van de Verenigde Naties, controleren financiële instellingen nu al 25-35 procent van de internationale termijnmarkten van grondstoffen. Dat veroorzaakt geweldige prijsschommelingen. Meerdere waarnemers zijn van mening dat de hogere voedselprijzen van de afgelopen jaren vooral veroorzaakt zijn door het penetreren van financieel kapitaal in de grondstoffenmarkten. Na de huizencrisis in de Verenigde Staten is veel kapitaal op jacht gegaan naar nieuwe speculatieve mogelijkheden en neer gedoken op de grondstoffenmarkten. SOMO, de Stichting Multinationale Ondernemingen uit Amsterdam, heeft hier een leerzaam Engelstalig rapport over geschreven, getiteld “Financing Food : Financialisation and Financial Actors in Agriculture Commodity Markets”. Gratis te downloaden van hun website.

Internationale overeenkomst

Terug naar de cacao. Eind juni 2010 was om nog een andere reden een belangrijk moment in de cacaowereld. In Genève werd na achttien maanden onderhandelen een nieuwe Internationale Cacao Overeenkomst (ICCO) afgesloten. Landen van producenten en consumenten hebben elkaar uiteindelijk gevonden in een tien jaar durende afspraak om de cacao-economie in het belang van alle spelers in de cacaoketen gezonder te maken. Een bijna breukpunt bij de onderhandelingen was de wens vanuit de producentenlanden naar meer transparantie in de markt en in de prijsvorming. Daar wilden de consumentenlanden, spreekbuizen voor de cacao- en chocomulti's, niet graag aan meewerken. Vanwege de hoge mate van concentratie in de bedrijfstak zouden marktgegevens al snel herleidbaar zijn tot bedrijfsgegevens. En dat was niet de bedoeling. En geconcentreerd is de sector zeker. Een handvol handelaren beheerst de internationale cacaohandel, vier bedrijven verwerken zo'n 60 procent van de mondiale cacao-oogst; vijf ondernemingen beheersen ruim 56 procent van de mondiale chocolademarkt.

Aan het begin van de keten staan bijna drie miljoen kleine cacaoboeren die met hun gezin afhankelijk zijn van de inkomsten uit de cacaoteelt. Dus wordt in de overeenkomst uitgegaan van goede bedoelingen en verder onderzoek naar marktgegevens en marktransparantie. Kom daar nu maar eens om bij Armajaro.

Werkgroep Cacao Duurzaam

In de wereld van de cacao is Nederland een belangrijke speler. Het is de grootste importeur van cacaobonen ter wereld. Recent zijn de Verenigde Staten voorbijgestreefd. De grootste en technologisch meest geavanceerde verwerkingsbedrijven staan in de Zaanstreek. De logistieke bedrijven in Amsterdam maken deze stad nog steeds tot de grootste cacaohaven ter wereld. En volgens eigen zeggen is de Marsfabriek in Veghel de grootste chocoladefabriek ter wereld. In de gewogen stemverhoudingen binnen de ICCO Raad is het aantal stemmen van Nederland evenredig met de vooraanstaande positie in de cacaoketen.

De macht van de grote cacao- en chocomulti's en die van het speculatieve kapitaal domineren nog de verhoudingen in de cacaoketen. Verschillende NGO's trekken daar tegen ten strijde. Onder het vaandel van een fatsoenlijk bestaan voor alle werkers in de cacaoketen, proberen zij te knabbelen aan deze
machtsverhoudingen. Vanuit de Werkgroep Cacao Duurzaam van FNV Bondgenoten werk ik daar ook aan mee. In deze werkgroep zijn bestuurders en kaderleden bezig met een ambitieus actieprogramma.
1) Mobilisering van de steun onder de werkers in de cacaoketen in Nederland.
2) Uitzaaiing van deze activiteiten naar bonden in de omringende Europese landen.
3) Samenwerking met vakbonden en boerenorganisaties in de oorspronglanden van de cacao. Met als uiteindelijk perspectief: meer macht voor de cacaoboeren.

Dat laatste is nog een lange weg. Maar zonder cacaoboeren geen cacao. Dat beseffen ook de chocomulti's. Er is ruimte voor verandering. Waar verandering noodzakelijk is, komt beweging en waar beweging is, komt ruimte om druk uit te oefenen en kunnen samenwerkingsverbanden worden gesmeed.
Op Nederlandse schaal is dat al gebeurd, en dat is nu ook in de maak op Europese schaal. Met ook al beginnende contacten met boerenorganisaties in West -Afrika. Op weg naar een duurzame cacaoketen; sociaal, economisch en ecologisch.